Bất ổn Trung Đông đẩy chi phí logistics tăng vọt, xuất nhập khẩu đối mặt thách thức

Các đợt không kích giữa Mỹ, Israel và Iran đầu tháng 3/2026 đã khiến Trung Đông rơi vào trạng thái bất ổn khó lường, kéo theo cú sốc lan rộng lên thương mại toàn cầu. Trong bối cảnh tuyến vận tải qua eo biển Hormuz gần như đình trệ, Việt Nam đứng trước nguy cơ ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng xuất khẩu chủ lực.

Áp lực chi phí logistic tăng cao

Biến động địa chính trị tại "rốn dầu" thế giới đang tạo ra những tác động tiêu cực đến hoạt động sản xuất, xuất nhập khẩu của Việt Nam. Eo biển Hormuz nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương bị phong tỏa, các hãng tàu phải thay đổi lộ trình vòng qua Mũi Hảo Vọng không chỉ kéo dài thời gian vận chuyển thêm 7-14 ngày mà còn làm gia tăng chi phí nhiên liệu và phụ phí rủi ro chiến tranh, khiến chi phí logistics tăng cao.

Hệ quả trực tiếp là giá cả mặt hàng tiêu dùng và nguyên liệu đầu vào gây sức ép kép lên lạm phát và chỉ số CPI. Đối với dịch vụ logistics, việc nhiều quốc gia Trung Đông đóng cửa không phận còn khiến vận tải hàng không rơi vào tình trạng quá tải, chi phí cước bay leo thang. Điều này buộc các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam phải đối mặt với bài toán: hoặc chấp nhận giảm biên lợi nhuận để gánh phí vận tải, hoặc đối mặt với nguy cơ mất đơn hàng do thời gian giao hàng chậm trễ. Bên cạnh đó, sự thiếu hụt thiết bị container, đặc biệt là container lạnh vốn có vòng quay chậm và yêu cầu kỹ thuật cao.

Xuất khẩu xăng dầu và thủy sản gặp khó

Trong bức tranh chung đó, ngành năng lượng chịu tác động trực diện và nhanh nhất. Dữ liệu năm 2025 cho thấy Việt Nam chi xấp xỉ 17 tỷ USD để nhập khẩu dầu thô, xăng dầu thành phẩm và LPG. Đặc biệt, Nhà máy Lọc dầu Nghi Sơn đang phụ thuộc lớn vào nguồn dầu thô từ Kuwait đi qua eo biển Hormuz. Dù hiện tại nguồn cung vẫn được đảm bảo nhờ tồn kho dự phòng, nhưng nếu xung đột kéo dài sang quý II/2026, áp lực sẽ trở nên căng thẳng.

Theo đại diện Công ty CP Lọc hóa dầu Bình Sơn (BSR), nhà máy Lọc dầu Dung Quất hiện sử dụng khoảng 30-35% dầu thô nhập khẩu. Nếu xung đột kéo dài trên một tháng, mặt bằng giá dầu thế giới có thể tăng cao, rủi ro về phụ phí vận chuyển và khả năng một số quốc gia hạn chế xuất khẩu để ưu tiên nhu cầu nội địa…, tác động trực tiếp tới kế hoạch vận hành nhà máy,

Trước diễn biến này, lãnh đạo BSR đã chủ động triển khai kế hoạch nhập khẩu sớm để tăng lượng dầu thô dự trữ đạt 120% công suất vận hành tính đến hết tháng 4. Tuy nhiên, rủi ro về dòng tiền và khả năng tiếp cận nguồn cung thay thế trong dài hạn vẫn là bài toán cần sự chung tay của các cơ quan quản lý.

Đối với ngành thủy sản, Trung Đông là thị trường tiềm năng với kim ngạch xuất khẩu đạt 401 triệu USD trong năm 2025. Các mặt hàng chủ lực như cá tra (175,9 triệu USD) và tôm (54,5 triệu USD) đều đang ghi nhận mức tăng trưởng hai con số trước khi xung đột bùng phát. Đặc trưng của thủy sản là yêu cầu nghiêm ngặt về nhiệt độ bảo quản và thời gian giao hàng, nếu chậm trễ rủi ro hỏng cả lô hàng rất lớn.

Bà Lệ Hằng - Phó Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thuỷ sản Việt Nam (VASEP) cho biết, phụ phí khẩn cấp từ 1.500–4.000 USD/container đang trực tiếp làm tăng giá thành. Khi các hãng bảo hiểm lớn hủy bảo hiểm rủi ro chiến tranh tại vùng biển Iran từ ngày 5/3, nhiều tuyến hàng hải gần như tê liệt. Doanh nghiệp không chỉ mất tiền mà còn đối mặt nguy cơ hỏng hàng nếu hệ thống cắm điện container lạnh tại các cảng trung chuyển như Jebel Ali bị quá tải.

Việc chuyển hướng từ đường hàng không (cho hàng tươi) sang đường biển (cho hàng đông lạnh) cũng không hề dễ dàng khi các hãng tàu như Maersk hay MSC đồng loạt siết chặt tiếp nhận container lạnh vào vùng Vịnh. Đây là thử thách thực sự cho khả năng quản trị chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam.

Giải pháp cấp bách để “vượt bão”

Trước mức độ nghiêm trọng của tình hình, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) đã ban hành Văn bản số 229/XNK-TLH, phác thảo một "lộ trình thoát hiểm" cho các doanh nghiệp xuất nhập khẩu Việt Nam thông qua 5 nhóm giải pháp cốt lõi. Đây được xem là các mệnh lệnh hành động khẩn cấp để bảo vệ dòng chảy thương mại quốc gia.

Thứ nhất, tái cấu trúc thị trường và nguồn cung. Bộ Công Thương khuyến nghị doanh nghiệp khẩn trương tìm kiếm các thị trường khác có nhu cầu tương đương để thay thế trong trường hợp xuất khẩu sang Israel, Iran và vùng Vịnh gặp khó khăn kéo dài.

Thứ hai, chú trọng "lá chắn" pháp lý và bảo hiểm. Trong đàm phán hợp đồng, các doanh nghiệp phải đặt các điều khoản về logistics, vận chuyển và bảo hiểm lên hàng đầu. Cần đảm bảo hợp đồng vận chuyển có điều khoản về tình huống bất khả kháng, bồi thường và phân chia chi phí khi hàng hóa gặp rủi ro.

Thứ ba, thiết lập cơ chế thông tin xuyên suốt. Doanh nghiệp cần chủ động phối hợp với các Bộ, ngành để cập nhật số liệu xuất nhập khẩu và biến động địa chính trị. Sự liên kết này giúp Chính phủ có dữ liệu thực tế để điều chỉnh các chính sách hỗ trợ như hạ tầng logistics, chi phí cảng biển hay các gói tín dụng ưu đãi kịp thời.

Thứ tư, doanh nghiệp cần có kịch bản dự phòng cho các tình huống đứt gãy chuỗi cung ứng.

Thứ năm, Bộ Công Thương chỉ đạo các đơn vị trực thuộc và hệ thống Thương vụ tại nước ngoài tăng cường kết nối, giúp doanh nghiệp tìm kiếm đơn hàng mới ở các khu vực ít bị ảnh hưởng bởi xung đột, nhằm duy trì nhịp độ sản xuất trong nước.

Bà Nguyễn Thúy Hiền - Phó Cục trưởng Cục Quản lý thị trường trong nước cho biết,Cục đang xây dựng các kịch bản trình Chính phủ, trong đó tính đến các phương án sử dụng Quỹ Bình ổn giá, điều chỉnh thuế phí, cũng như phối hợp nhằm rút ngắn thủ tục thông quan, bảo đảm nguồn ngoại tệ và tín dụng cho doanh nghiệp nhập khẩu khi có biến động.

Hương Ly (Vietnam Business Forum)