Phát triển cà phê theo hướng bền vững

Đắk Lắk được xem là “thủ phủ cà phê Việt Nam” với diện tích và sản lượng cà phê lớn nhất nước. Tuy nhiên, ngành sản xuất cà phê của tỉnh đang đứng trước nhiều thách thức. Làm thế nào để cây cà phê phát triển theo hướng bền vững, nâng cao chất lượng, hiệu quả trở thành mối quan tâm hàng đầu của Ðắk Lắk trong giai đoạn hiện nay cũng như về sau.

Đóng góp trên 40% GDP của tỉnh

Nếu như năm 1975 Đắk Lắk có trên 3.700 ha cà phê, thì đến năm 1985 có 15.000 ha, năm 1990 diện tích cà phê đã tăng lên 76.000 ha và đến nay toàn tỉnh Đắk Lắk có khoảng 183.300 ha. Sản lượng bình quân hằng năm đạt 400.000 tấn cà phê nhân xô, cà phê qua chế biến rang xay đạt trên 15.000 tấn và trên 1.000 tấn cà phê hoà tan. Hiện cà phê của Đắk Lắk đã xuất khẩu tới 56 quốc gia và vùng lãnh thổ, chinh phục cả những thị trường nổi tiếng cầu toàn, khó tính như Nhật Bản, Hoa Kỳ, Đức, EU... Không chỉ đóng góp trên 40% GDP, giá trị xuất khẩu cà phê còn chiếm gần 81% kim ngạch xuất khẩu của tỉnh.

Cùng với việc tăng nhanh về diện tích, nhờ áp dụng các biện pháp kỹ thuật thâm canh đã làm năng suất, sản lượng cà phê ở Đắk Lắk tăng mạnh. Những năm trước 1990, năng suất bình quân 1 ha cà phê kinh doanh chỉ đạt 8 – 9 tạ nhân, đến năm 1994 năng suất bình quân đạt 18,5 tạ/ha và hiện nay bình quân đạt 25 tạ/ha; cá biệt ở một số vùng sản xuất đã cho năng suất bình quân đạt 35-40 tạ/ha, vườn cà phê một số hộ gia đình đạt trên 50 tạ/ha. Hiện nay, theo tính toán nếu làm 1 ha cà phê đạt năng suất 25 tạ/ha/năm thì trên 1 ha cà phê, thu nhập sau khi trừ các khoản chi phí đạt 25 - 30 triệu đồng/năm/ha. So với mặt bằng giá hiện nay thì thu nhập của người trồng cà phê đạt trung bình và đời sống sinh hoạt đạt mức trung bình trở lên. Cây cà phê trở thành tác nhân làm cho Đắk Lắk có một khuôn mặt mới, được xếp vào hàng ngũ một trong những tỉnh có tốc độ tăng trưởng kinh tế khá nhanh của cả nước.

Đưa hương cà phê bay xa hơn

Tuy nhiên, ngành sản xuất cà phê của tỉnh vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế và đang đứng trước những thách thức không nhỏ. Điển hình là việc sản xuất, kinh doanh cà phê ở Ðắk Lắk từ quy hoạch, chăm sóc, thu hái đến chế biến và xuất khẩu đều theo kiểu "mạnh ai nấy làm", không tuân theo một quy trình nào. Do đó, mỗi niên vụ cà phê, nông dân thiệt hại hàng tỷ đồng vì sản phẩm không đạt phẩm cấp. Theo kết quả điều tra, trong số 183.300 ha cà phê chỉ có hơn 142.000 ha cà phê đáp ứng đủ các điều kiện kỹ thuật, diện tích còn lại không phù hợp với điều kiện sinh thái trên địa bàn. Bên cạnh đó, có tới 85% diện tích trồng cà phê do các hộ nông dân quản lý nên biến đổi thất thường. Khi bị rớt giá, hàng ngàn ha cà phê bị triệt bỏ vô tội vạ để chuyển sang trồng các loại cây khác có giá trị kinh tế cao hơn. Khi giá cà phê lên cao, nhiều hộ lại đua nhau trồng làm cho diện tích tăng đột biến, bất chấp khuyến cáo của các nhà quản lý và chuyên gia.

Mặt khác, diện tích cà phê tăng nhanh nhưng chủ yếu theo hướng tự phát, hầu hết các hộ sử dụng cây giống thực sinh tự ươm, không qua chọn lọc, trong đó có tới 80% do tự lựa giống. Đây chính là nguyên nhân làm cho năng suất cà phê không cao, kích thước hạt nhỏ, không đồng đều, chín không tập trung và thường bị nhiễm bệnh gỉ sắt. Việc kiểm tra, giám việc chế biến, thu mua cà phê của các doanh nghiệp và các hộ cá thể cũng chưa được quan tâm. Hoạt động giao dịch thường qua các đầu nậu trung gian nên người trồng cà phê thường bị ép giá, ăn chặn và làm khó dễ…

Bên cạnh đó, mô hình liên kết “bốn Nhà”: Nhà nước – Nhà khoa học – Nhà nông – Nhà doanh nghiệp chưa rõ ràng, sự liên kết còn rời rạc. Các doanh nghiệp nhà nước sản xuất kinh doanh cà phê chưa thật sự ổn định, chưa nắm bắt kịp giá cả thị trường thế giới.

Rõ ràng những yếu tố bất lợi trên đã làm giảm chất lượng và sức cạnh tranh của sản phẩm, nhất là trên thị trường quốc tế. Để phát triển cà phê theo hướng bền vững, Đắk Lắk cần rà soát lại vùng quy hoạch sản xuất chuyên canh cà phê theo 3 cấp: tỉnh, huyện và xã; đồng thời quy hoạch đầu tư nhà máy, thiết bị chế biến, hệ thống bảo quản sản phẩm…Ngoài ra việc tiếp tục nghiên cứu những giống cà phê có sức kháng bệnh tốt và cho năng suất, chất lượng cao để đưa vào sản xuất đại trà cũng cần được chú trọng và đẩy mạnh. Đầu tư hình thành những trung tâm giống và dịch vụ kỹ thuật cao để cung cấp đầy đủ giống tốt và dịch vụ kỹ thuật đáp ứng yêu cầu cho người trồng cà phê. Tuy nhiên biện pháp quan trọng nhất vẫn là khuyến khích việc trồng tập trung để hình thành vùng sản xuất hàng hóa, tổ chức liên kết các hộ sản xuất lại với nhau (dưới hình thức tổ hợp tác); qua đó không chỉ tạo thuận lợi cho việc đầu tư hạ tầng, áp dụng khoa học công nghệ mà còn giúp sản xuất, thu hái, chế biến theo một quy trình nghiêm ngặt.

Ngoài ra cần có các chính sách khuyến khích để thu hút các nguồn lực tham gia đầu tư vào lĩnh vực sản xuất kinh doanh cà phê. Hệ thống chế biến cũng cần được tổ chức lại, gắn với vùng nguyên liệu, trong đó chú trọng đầu tư máy móc, thiết bị bảo đảm yêu cầu kỹ thuật, công suất chế biến cho cả vùng. Đồng thời để gia tăng kim ngạch xuất khẩu, tỉnh cần củng cố, mở rộng thị trường, nâng cao giá trị mua – bán với đối tác lâu dài; đồng thời có chiến lược cụ thể để tiếp cận với những thị trường mới giàu tiềm năng như Trung Quốc, Nga, Nhật Bản…Và như vậy, hương vị nồng nàn, đậm đà của hạt cà phê Ðắk Lắk sẽ ngày càng đến được với đông đảo bạn hàng trên thế giới.