Nâng cao giá trị cho cà phê Việt Nam

Mặc dù Việt Nam đã trở thành nhà sản xuất và xuất khẩu cà phê lớn thứ 2 trên thế giới, nhưng giá trị cà phê mang lại cho người nông dân và xuất khẩu lại không cao. Sản lượng xuất khẩu chủ yếu vẫn là cà phê robusta (vốn cần rất ít chế biến), được trồng chủ yếu bởi những nông hộ nhỏ. Những vấn đề về chất lượng và thiếu chế biến đang làm giới hạn mức giá được trao đổi của cà phê Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Giá trị chưa tương xứng tiềm năng

Theo số liệu thống kê, năm 2010, Việt Nam đã xuất khẩu được 1,1 triệu tấn cà phê, thu về kim ngạch gần 1,7 tỷ USD. Hiện Việt Nam tiếp tục là nước sản xuất và xuất khẩu cà phê lớn thứ hai trên thế giới chỉ sau Brazil. Dù không được mùa nhưng do được giá đã giúp cà phê đạt được thành tích xuất khẩu lớn như vậy. Giá cà phê xuất khẩu năm 2010 đạt bình quân 1.503 USD/tấn, so với 1.462 USD/tấn của năm 2009.

Theo Tổng Cục thống kê Việt Nam, trong năm 2010, diện tích trồng cà phê của cả nước đạt 548,2 nghìn ha, tăng 9,7 nghìn ha so với năm 2010. Sản lượng cà phê ước đạt 1.105,7 nghìn tấn, tăng 4,6%. Hiện ở Việt Nam có tới 146 doanh nghiệp tham gia vào hoạt động xuất khẩu cà phê. 26 nhà thu mua cà phê lớn trên thế giới cũng đã có văn phòng tại Việt Nam. Tất cả các đơn vị này đều bán sản phẩm cho 8 nhà rang xay lớn trên thế giới, hiện chi phối tới 80% thị trường cà phê toàn cầu.

Theo dự báo của Tổ chức Cà phê Quốc tế (ICO), sản lượng cà phê niên vụ 2010/2011 của VN sẽ chiếm tới 13% sản lượng toàn cầu.

Trong năm 2011, theo nhận định của các chuyên gia, nếu giá cà phê thế giới tiếp tục giữ ở mức khoảng 2.000 USD/tấn thì với khối lượng xuất khẩu cà phê của năm 2011 ước đạt hơn 1,28 triệu tấn, kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này có thể đạt 2 tỷ USD.

Tuy nhiên, các chuyên gia trong ngành vẫn cho rằng giá trị mặt hàng này thu lại còn chưa tương xứng với tiềm năng. Lý giải điều này, ông Lương Văn Tự, Chủ tịch Hiệp hội Cà phê Ca cao Việt Nam cho biết, hiện chiến lược phát triển ngành cà phê theo hướng bền vững của VN vẫn đang trong quá trình soạn thảo. Theo dự kiến, đến khoảng giữa năm 2011, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn mới trình lên Thủ tướng dự thảo này. Bên cạnh đó, diện tích trồng cà phê già cần được tái sử dụng trong những năm tới chiếm diện tích khoảng 30% trên tổng diện tích trồng cà phê của Việt Nam hiện nay.

Nâng cao chất lượng và giá trị cà phê VN

Tuy việc xuất khẩu cà phê 2010 đã có được những kết quả nhất định, và năm 2011 hứa hẹn nhiều thuận lợi, nhưng ngành cà phê Việt Nam vẫn còn đó nhiều vấn đề cần giải quyết. Điều đáng chú ý đầu tiên chính là chất lượng cà phê VN.

Theo ông Đoàn Xuân Hòa, Cục phó Cục Thương mại và chế biến nông lâm thủy sản và nghề muối, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, có một số doanh nghiệp nhỏ đã không chú trọng đến vấn đề này, chỉ vì lợi nhuận mà làm ảnh hưởng đến chất lượng cà phê Việt Nam nói chung. Ngoài ra, tiêu thụ nội địa vẫn ở mức kém, sự kết nối giữa nhà chế biến, nhà nông, doanh nghiệp vẫn còn lỏng lẻo, người trồng cà phê còn nghèo. Người trồng cà phê ít tiếp xúc với những nguồn thông tin, nên khi nghe những tin đồn thất thiệt thì tâm lý không được vững thường bán tháo, khiến cho thị trường cà phê bấp bênh, thiếu tính ổn định. Những điều này đã làm ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của ngành cà phê.

Bên cạnh đó, do quy mô sản xuất quá nhỏ lẻ với trên 85% số hộ trồng cà phê có diện tích dưới 2 ha đã làm hạn chế khả năng mở rộng sản xuất, giảm hiệu quả đầu tư và áp dụng khoa học công nghệ đồng bộ,… dẫn đến chất lượng cà phê Việt Nam không đồng đều. Phương pháp chế biến còn lạc hậu, mang tính thủ công. Trên 90% cà phê được chế biến bằng phương pháp khô và bán ướt.

Chất lượng cà phê VN không tốt sẽ khó nâng cao giá trị sản phẩm và bị ép giá. Hầu hết cà phê xuất khẩu dưới dạng nhân thô, không qua chế biến, có đến 99% cà phê chưa rang xay.

Quá trình sơ chế phân tán, trên 80% sản lượng chế biến tại các hộ nhỏ lẻ, trong đó 50% hộ thiếu sân phơi và 80% hộ không có máy sấy, phải phụ thuộc vào thời tiết. Số lượng máy sấy chủ yếu là sản xuất trong nước nên công nghệ không cao, còn máy nhập khẩu thì số lượng rất ít do giá thành cao. So với yêu về chất lượng xuất khẩu thì năng lực sơ chế này chỉ đạt 20%, khâu tinh chế đạt 40%, công nghệ sấy chất lượng cao chỉ đạt 20%. Một nguyên nhân khác khiến giá trị cà phê thấp còn do việc thu hái cà phê xanh.

Ngoài ra, một trong những yếu tố khiến cho giá trị cà phê thấp là do cà phê Việt Nam bị các nhà đầu cơ quốc tế thao túng do chưa thiết lập được hệ thống chế biến, tiêu thụ, xuất khẩu chuyên nghiệp. Mặt khác, Việt Nam chưa biết tận dụng và khai thác các thị trường cà phê truyền thống như EU, Mỹ,… và các thị trường mới nổi như Trung Quốc, Ấn Độ, Nga, Nhật,…

Theo một số chuyên gia, nhà đầu cơ thường sử dụng sức mạnh tài chính để khống chế và ép giá xuống. Vì vậy phải tìm mọi cách không để cho nhà đầu cơ gây sức ép. Trong xu thế giá giảm kiên quyết không giao dịch theo hợp đồng trừ lùi mà bán theo hình thức giao ngay. Bên cạnh đó, doanh nghiệp có chính sách thu mua và tạm trữ hợp lý để tránh được việc thường xuyên phải bán ở mức giá thấp khi giá tăng lại hết hàng.

Cùng với việc nâng cao chất lượng cà phê theo tiêu chuẩn cà phê của các nước, theo các chuyên gia, để giúp ổn định giá cà phê về lâu dài, việc thành lập quỹ bảo hiểm cà phê xuất khẩu, hay chương trình tạm trữ cà phê sẽ được đưa thành một chính sách chủ chốt trong chiến lược phát triển cà phê Việt Nam trong những năm tới.