Đầu tư công lấn át đầu tư tư nhân

Từ năm 2000, VN theo đuổi mô hình tăng trưởng chủ yếu dựa vào vốn đầu tư, đặc biệt là đầu tư công. Tổng đầu tư toàn xã hội liên tục tăng và duy trì ở mức cao. Tỷ lệ vốn/GDP đã tăng từ 35,4% năm 2001 lên 41,9% năm 2010, bình quân cho cả giai đoạn 2001-2010 là xấp xỉ 41%, so với 30,7% trong giai đoạn 1991-2000, thuộc loại cao nhất khu vực Đông và Đông Nam Á.

Theo thống kê, năm 2007, tỷ lệ vốn đầu tư/GDP của VN chỉ thấp hơn so với TQ (44,2%) nhưng cao hơn nhiều so với Hàn Quốc (29,4%), Thái Lan (26,8%), Indonexia (24,9%), Malaysia (21,9%) và Philippin (15,3%). Qua các năm, tỷ trong này đều có xu hướng giảm ở hầu hết các nước, trong khi ở VN lại tăng mạnh và luôn duy trì ở mức cao.

Đáng chú ý, tốc độ tăng trưởng vốn đầu tư của các khu vực đều thường cao hơn nhiều tốc độ tăng trưởng GDP. Trong 10 năm qua, vốn của khu vực đầu tư nước ngoài tăng 5,1 lần, tiếp nối là khu vực kinh tế tư nhân (3,5 lần) và cuối cùng là khu vực kinh tế nhà nước (tăng 2,5 lần). Tuy nhiên, xét về cơ cấu thì khu vực kinh tế nhà nước vẫn chiếm tỷ lệ lớn nhất trong tổng đầu tư xã hội, mặc dù tỷ trọng của khu vực này đã giảm từ 59,8% năm 2001 xuống còn 38,1% năm 2010, theo đó, việc giảm sút này không phải do nhà nước hạn chế bớt đầu tư công, mà do các khu vực kinh tế khác có tốc độ tăng cao hơn.

Mặc dù đầu tư công đã làm thay đổi đáng kể kết cấu hạ tầng kỹ thuật, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, góp phần nâng cao chất lượng đời sống người dân, song theo nhiều chuyên gia kinh tế, đánh giá hiệu quả của đầu tư công cần xem xét mối tương quan giữa lượng vốn đã bỏ ra và kết quả đạt được (hệ số ICOR).

Vốn đầu tư của nền kinh tế VN hiện được đánh giá là hiệu quả kém, chủ yếu là do đầu tư công-hệ số ICOR- cho khu vực nhà nước là 7,8- cao hơn mức trung bình chung của nền kinh tế là 5,2%. Hiệu quả đầu tư công thấp là hệ quả của hàng loạt các yếu tố, như đầu tư thiếu quy hoạch, dàn trải và phân tán; vốn được phân bổ vào quá nhiều dự án nên các dự án thường thiếu vốn và kéo dài tiến độ, làm tăng chi phí đầu tư, gây lãng phí, tạo kẽ hở cho tình trạng tham ô, tham nhũng. Đó là chưa kể đến tình trạng quản lý và giám sát đầu tư còn yếu kém, làm thất thoát vốn đầu tư và chưa bảo đảm chất lượng công trình như dự kiến; phân cấp quyết định và sử dụng vốn đầu tư chưa đi kèm với giám sát, kiểm soát chất lượng và hiệu quả đầu tư...

Hiện nay, đầu tư công vẫn chủ yếu tập trung vào một số ngành mà khu vực tư nhân có khả năng và sẵn sàng đầu tư, trong khi đầu tư vào phát triển nguồn lực con người còn chưa được chú trọng và chưa tương xứng. Điều này dường như đang đi ngược lại những nguyên tắc cơ bản cho đầu tư công. Theo đó, chức năng chính của nhà nước phải là xây dựng các nền tảng phát triển và tăng trưởng, đồng thời tập trung vào các lĩnh vực mà khu vực tư nhân không thể hoạt động hoặc hoạt động không hiệu quả.

Ngoài ra, cho dù đầu tư công đã tăng trưởng rất nhanh, chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng vốn đầu tư vào cả những ngành mà khu vực tư nhân có thể đảm nhiệm nhưng lại lơi là nhiệm vụ xây dựng các nền tảng phát triển và tăng trưởng..

Theo nhiều chuyên gia kinh tế, yêu cầu thay đổi mô hình tăng trưởng trở nên cấp bách trong giai đoạn hiện nay (2011-2020), trong bối cảnh nền kinh tế đã phải trả giá bởi những bất ổn vĩ mô kéo dài và động lực tăng trưởng dài hạn đang dần chìm tắt. Vì vậy, phân tích vai trò của đầu tư công đối với tăng trưởng kinh tế nói chung và đến đầu tư tư nhân nói riêng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Kết quả nghiên cứu Trường Đại học kinh tế quốc dân trong 15 năm qua theo mô hình VECM ( Vector Autoregressive Error Correction Model) cho thấy, hiện tượng đầu tư công “lấn át” đầu tư tư nhân thể hiện rõ nét, tác động là nhỏ trong một vài năm đầu tiên, nhưng hiệu ứng sẽ đạt cực đại vào năm thứ 5. Sau một thập niên, 1% tăng vốn đầu tư công ban đầu sẽ khiến đầu tư của khu vực tư nhân bị thu hẹp khoảng 0.6% và chỉ đóng góp trung bình 0.03% vào tăng trưởng GDP. Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy tác động đến GDP của đầu tư khu vực nhà nước là thấp hơn nhiều so với tác động của khu vực tư nhân.

Theo TS. Tô Trung Thành, ĐH Kinh tế quốc dân, trong quá trình chuyển đổi mô hình kinh tế, cần theo xu thế giảm dần tỷ trọng đầu tư công trong tổng vốn đầu tư của xã hội, đồng thời tăng cường mạnh mẽ hiệu quả và chất lượng của đầu tư công. “Cần tạo cơ hội bình đẳng hơn nữa cho các nguồn vốn đầu tư khác của xã hội, tạo ra các cơ chế hiệu quả để huy động tối đa các nguồn vốn tư nhân, giảm dần sự phụ thuộc, trông chờ vào ngân sách. Ngoài ra, cần đổi mới tư duy về vai trò Nhà nước trong nền kinh tế, cụ thể là giảm bớt chức năng “ nhà nước kinh doanh”, ông Thành đánh giá.

Trần Quang Thái