Cần từng bước đưa giá điện tiếp cận giá thị trường

Từ ngày 1 tháng 3 năm 2011, giá điện bình quân được tăng thêm 15,28%. Đây là một chính sách cần thiết để giảm bớt tình trạng giá điện bị lệch lạc trong nhiều năm, nhờ đó giảm trợ cấp cho các hoạt động sử dụng điện không hiệu quả, đồng thời khuyến khích đầu tư cho sản xuất điện.

Có thể nói, việc tăng giá điện là một chủ trương đúng đắn của Đảng và Nhà nước nhằm đảm bảo lợi ích hài hoà giữa bên sản xuất kinh doanh và bên sử dụng. Tuy nhiên trong thời gian tới, một lộ trình cụ thể để từng bước đưa giá điện tiếp cận giá thị trường có thể sẽ là một giải pháp để khắc phục tình trạng thiếu điện.

Giá điện đã tăng nhưng ảnh hưởng không nhiều

Ngày 23 tháng 02 năm 2011 Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 268/QĐ-TTg về biểu giá bán lẻ điện áp dụng từ năm 2011 và Quyết định số 269/QĐ-TTg về giá bán điện năm 2011. Việc điều chỉnh giá điện năm 2011 là bước đi cần thiết để thực hiện chủ trương của Chính phủ về việc chuyển các mặt hàng sang thực hiện theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước và thực hiện lộ trình điều chỉnh giá điện quy định tại Quyết định 21/2009/QĐ-TTg ngày 12/2/2009 của Thủ tướng Chính phủ về giá bán điện năm 2009 và các năm 2010 - 2012 theo cơ chế thị trường. Cũng qua đây nhằm xử lý một số vấn đề mang tính căn bản, dài hạn hơn để xử lý những khó khăn, vướng mắc trong lĩnh vực phát triển điện lực ở nước ta thời gian qua, chủ yếu như: Giá điện của Việt Nam trong những năm qua vẫn đang ở mức thấp và thấp hơn giá thành thực tế cho sản xuất kinh doanh điện nếu tính đầy đủ các yếu tố đầu vào theo giá thị trường, do vậy không bảo đảm được cân bằng tài chính cho các đơn vị sản xuất điện, không hấp dẫn được các nhà đầu tư vào lĩnh vực này, dẫn tới tình trạng chậm đầu tư các nguồn điện mới; đồng thời cũng không khuyến khích doanh nghiệp và người sử dụng điện lựa chọn đổi mới công nghệ sản xuất, sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả, v.v...

Bên cạnh đó, hiện nay chi phí cho sản xuất kinh doanh điện cũng đã tăng cao. Theo báo cáo của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), hầu hết các chi phí thực tế cho sản xuất kinh doanh điện (số liệu chưa được kiểm toán) đều tăng cao hơn so với số liệu tính toán. Trong năm 2010, các nhà máy nhiệt điện chạy than mới đưa vào vận hành phát không ổn định, điều kiện thuỷ văn bất lợi, hạn hán kéo dài, các nhà máy thủy điện không đủ nước để vận hành, vì vậy hệ thống phải huy động các nguồn điện có giá cao (nguồn điện chạy dầu, nhập khẩu) làm tăng thêm chi phí hàng nghìn tỷ đồng. Các thông số đầu vào hình thành giá điện cũng đã tăng cao, cụ thể: tỷ giá ngoại tệ tăng cao (từ 18.500đ/USD vào thời điểm tính toán giá điện 2010 lên trên 20.000 đ/USD vào cuối năm), giá khí cho nhà máy điện Cà Mau tăng cao do giá dầu thế giới tăng, v.v…

Theo quan điểm chỉ đạo của Chính phủ, biểu giá điện năm 2011 được điều chỉnh trên nguyên tắc không gây ra sự biến động lớn về giá; bảo đảm an sinh xã hội, đặc biệt đối với các hộ nghèo và các hộ thu nhập thấp, tức là Nhà nước vẫn có cơ chế hỗ trợ giá điện cho các hộ này; giá điện cho các thành phần được xây dựng minh bạch, không có bù chéo trong giá giữa các đối tượng khách hàng; giá điện được tính toán để tách bạch chức năng kinh doanh và bảo trợ xã hội của ngành điện.

Trong đó, các hộ thuộc diện hộ nghèo theo tiêu chí do Thủ tướng Chính phủ quy định được hỗ trợ giá điện cho 50kWh/tháng với mức hỗ trợ là 30.000 đồng/hộ/tháng. Tại những khu vực nông thôn, miền núi, hải đảo chưa nối lưới điện quốc gia, giá sàn điện sinh hoạt bằng 1,5 lần giá bán điện bình quân năm, giá trần bằng 2,5 lần giá bán điện bình quân năm.

Ngành điện cần được đặt hoàn toàn trong kinh tế thị trường

Trong một thời gian dài, việc duy trì giá điện tương đối thấp đã vô tình tạo nên tâm lý, thói quen sử dụng điện không tiết kiệm trong xã hội. Thậm chí nó còn tạo ra sự phát triển “quá đà” của một số ngành công nghiệp có mức tiêu thụ năng lượng cực lớn như sản xuất thép, xi măng… Theo lời một cán bộ của ngành điện thì mỗi khi có một dự án sản xuất thép hay xi măng được cấp phép là ngành điện lại “lo toát mồ hôi” bởi những yêu cầu bắt buộc liên quan đến việc cấp điện mà một nhà máy như vậy cần phải có như một trạm biến áp riêng, một đường dây riêng …và một lượng điện năng khổng lồ để nó hoạt động.

Nói vậy không có nghĩa là chúng ta không mở cửa thu hút đầu tư những dự án như vậy vì sợ “tốn điện”. Tuy nhiên, nếu chúng ta biết về tình trạng dư thừa công suất của ngành thép hiện nay thì đó là điều hoàn toàn cần thiết. Gần một nửa số dự án thép lớn hiện nay không hề nằm trong quy hoạch, trong khi đó công suất thực tế của các nhà máy thép hiện cũng chỉ đạt trên dưới 50% so với công suất thiết kế. Tương tự như vậy, một phần nhờ vào chi phí năng lượng thấp mà Việt Nam đã trở thành một trong mười quốc gia sản xuất xi măng lớn nhất thế giới, và trong năm 2010 đã xuất khẩu được gần 1 triệu tấn clinker và xi măng. Đáng lưu ý là theo đà này, các nhà máy xi măng mới vẫn đang tiếp tục mọc lên để tận dụng “lợi thế” năng lượng giá rẻ trong khi nguồn năng lượng đó lại đang rất thiếu thốn.

Trong khi Chính phủ, ngành điện và toàn xã hội đang phải gồng mình để chống chọi với việc thiếu điện, thì thiết nghĩ phương án cắt điện luân phiên hiện là giải pháp bắt buộc, tuy nhiên nó không mang tính lâu dài và bền vững. Chúng ta cần từng bước đưa giá điện về đúng với giá trị thị trường thực của nó, có nghĩa ngành điện cũng được đặt hoàn toàn trong cơ chế kinh tế thị trường, công tác an sinh xã hội, đảm bảo điện cho đời sống và sinh hoạt của hộ nghèo sẽ cần có chính sách trợ cấp riêng. Làm được điều này sẽ có nhiều cái lợi: hấp dẫn trong thu hút đầu tư vào các dự án điện, bản thân ngành điện sẽ phải nỗ lực nâng cao hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh, về phía sử dụng điện chắc chắn sẽ tiết kiệm và hiệu quả hơn.