Ngành cơ khí: Khi các nhà thầu bị bỏ rơi

Sự phát triển của nền kinh tế kéo theo sự phát triển của các ngành công nghiệp phụ trợ. Tuy nhiên không phải tất cả các ngành đều đáp ứng được yêu cầu của sự phát triển. Ngành cơ khí đang là một điển hình cho tình trạng này. Hiện đa số các công trình lớn, các dự án trọng điểm trong nước đều “bỏ rơi” các doanh nghiệp cơ khí “nội” bởi không đáp ứng được yêu cầu.

Một lần nữa, câu chuyện nhà thầu nội, nhà thầu ngoại lại được nhắc đến tại Hội nghị sơ kết thực hiện 1 năm Chỉ thị 21/CT- BTC về việc thực hiện các biện pháp tăng cường sử dụng thiết bị, máy móc, vật tư, nguyên liệu trong nước trong công tác đấu thầu nhằm thúc đẩy sản xuất và hạn chế nhập siêu.

Doanh nghiệp trong nước đứng ngoài những dự án lớn

Sự yếu kém về trình độ đi liền với công nghệ lạc hậu đang là trở ngại lớn đối với sự phát triển của ngành cơ khí Việt Nam, điều này được thể hiện qua hàng loạt các dự án lớn được đấu thầu trong thời gian vừa qua. Theo thống kê của Hiệp hội Cơ khí Việt Nam, tính tới nay có khoảng 20 nhà máy nhiệt điện đều rơi vào tay nhà thầu ngoại, hàng loạt các dự án trọng điểm của ngành xi măng, khoáng sản… cũng rơi vào cảnh tương tự. Sản phẩm của các doanh nghiệp cơ khí sản xuất ra nhưng không có thị trường tiêu thụ. Đó là ngịch cảnh của ngành cơ khí Việt Nam hiện nay.

Sự phát triển mạnh của nền kinh tế là cơ hội nhưng cũng là thách thức đối với ngành cơ khí bởi khi nhu cầu càng lớn thì sự cạnh tranh cũng theo đó tăng lên, bên cạnh những công ty cơ khí lớn đang hoạt động trong nước thì sự cạnh tranh của các công ty cơ khí nước ngoài với vốn lớn và công nghệ hiện đại đang trở thành một thách thức không nhỏ đối với sự phát triển và tồn tại của ngành cơ khí trong nước.

Ông Vũ Việt Kha, Tổng Giám đốc Tổng công ty máy và thiết bị công nghiệp (MIE) cho hay, có thể tốc độ phát triển của các nhà máy sản xuất công nghiệp Việt Nam không tăng mạnh như 5- 10 năm qua, nhưng chỉ cần đáp ứng được 20- 30% nhu cầu thị trường thì MIE đã có thể có được đơn hàng khoảng 1 tỷ USD/năm. Nhưng để cạnh tranh với các nhà thầu ngoại quả thật “khó như bắc thang lên trời”. Ông Kha than thởi: “Cả đời làm cơ khí, chưa năm nào doanh nghiệp cơ khi lại gặp phải khó khăn như năm nay. Dù để năng lực, nhưng chúng tôi vẫn bị chầu rìa ở những dự án trọng điểm. Phải có bàn tay hữu hình của Nhà nước để trợ giúp cho ngành cơ khí”.

Rơi vào cảnh éo le hơn, đại diện Công ty CP chế tạo thiết bị điện Đông Anh- đơn vị duy nhất đã sản xuất được máy biến áp 500 KV nêu nghịch lý: “Ở những dự án của ngành điện sử dụng vốn vay nước ngoài, công ty không được tham gia đấu thầu. Thậm chí, ở nhiều dự án, giá sản phẩm của công ty chỉ bằng 80% giá của các đối thủ quốc tế như Ấn Độ, Trung Quốc nhưng vẫn không được xét trúng thầu”. Tình trạng khó hiểu này còn diễn ra ở các dự án mà ngay các thiết bị của Trung Quốc cũng không đáp ứng yêu cầu về công nghệ, kỹ thuật, nhưng đã bị chủ đầu tư bỏ qua.

Giá cả phải luôn đi liền với chất lượng, nhưng điều này không đúng với thực trạng của ngành cơ khí. Ông Nguyễn Văn Thụ- Chủ tịch hiệp hội Cơ khí Viẹt Nam bức xúc, chất lượng thi công của các nhà thầu ngoại không xứng với cái mác ngoại của họ. Điển hình như năm 2007, khi dự án xi măng đầu tiên ở Ninh Bình của một công ty tư nhân nhập khẩu toàn bộ thiết bị, dây chuyền ngoại nhưng lạc hậu.

Thiếu cơ chế linh hoạt

Một trong những mấy chốt của ông Trần Anh Thái- Phó tổng giám đốc Công ty ATS nêu ra là, Luật Đấu thầu hiện nay đang làm khó doanh nghiệp trong nước vì cách hiểu cứ bỏ thầu rẻ là trúng. Ông Dương Văn Cận- Phó tổng thư ký Hiệp hội Nhà thầu Việt Nam cũng cho rằng, chính cơ chế giá định giá trong luật đấu thầu hiện có những điều còn bất cập, nặng về giá rẻ mà bỏ qua những tiêu chí đánh giá cụ thể về chất lượng kỹ thuật. “Cách quy định giá định giá trong Luật Đấu thầu hiện nay dẫn đến các cách hiểu lầm cứ giá rẻ là trúng thầu, ít để ý tới yếu tố kỹ thuật. Nên khi nhà thầu nước láng giềng bỏ giá thấp, các chủ đầu tư cứ căn cứ vào đó mà cho trúng thầu”- ông Cận nói. Thêm vào đó, trong các gói thầu EPC chủ đầu tư có yêu cầu về vốn, mà mặt này nhà thầu Việt Nam lại rất yếu.

Theo cơ chế đấu thầu chọn tổng thầu EPC hiện nay, chủ đầu tư sẽ giao cho nhà thầu đảm nhiệm tất cả các khâu: tư vấn, thiết kế, cung cấp thiết bị, xây lắp. Nên đầu tiên phía nhà thầu nước ngoài bỏ thầu giá thấp là sẽ chắc thắng. Nhưng sau đó, trong quá trình thực hiện, các nhà thầu đưa ra rất nhiều điều khoản a, b, c.. thì giá trị hợp đồng tính ra còn cao hơn giá các nhà thầu trong nước.

Tìm “thuốc” chữa

Đối với mọi nền kinh tế, cơ khí được coi là nền tảng then chốt cho sự phát triển hạ tầng, nhưng ở Việt Nam sự phát triển của ngành cơ khí chưa tương xứng với sự phát triển của nền kinh tế, theo ông Thụ đó là do cơ chế chính sách hỗ trợ cho ngành này vẫn chưa tương xứng và kịp thời, vì thế, các doanh nghiệp cơ khí đang có cảm giác như mình là đứa con rơi. Ông Thụ bộc bạch: “Nếu không sửa luật Đấu thầu mà vẫn duy trì cơ chế chọn thầu EPC như hiện nay thì ngành cơ khí Việt Nam chỉ còn nước dẹp bỏ”

Nói về Luật Đấu thầu, ông Vũ Việt Kha cho rằng cần có chế tài đối với các chủ đầu tư cho phép sử dụng lao động nước ngoài khi lao động trong nước đủ khả năng đáp ứng điều kiện gói thầu. Như thế, các doanh nghiệp trong nước mới không chùn bước và có điều kiện tham gia nhiều hơn vào các hợp đồng EPC. Ông Dương Văn Cận cũng cho rằng, cơ chế định giá trong Luật Đấu thầu đang cào bằng tỷ lệ đánh giá kỹ thuật giữa các nhà thầu có kinh nghiệm và ít kinh nghiệm. Phải sửa quy định này trong Luật Đấu thầu, và phải có thêm quy định về yếu tố kỹ thuật, bên cạnh cách đánh giá định giá rẻ hiện nay.

Đi tìm giải pháp cho vấn đề này, Thứ trưởng Bộ Công thương Lê Dương Quang thừa nhận, trong đấu thầu luôn có điểm về mặt kỹ thuật và giá. Tuy nhiên, chúng ta thường chỉ nhìn vào giá bỏ thầu ban đầu mà chưa nhìn sâu vào cả quá trình bao gồm cả yếu tố kỹ thuật. Chính vì vậy, Chính phủ cũng đang xem xét để sửa những vấn đề bất hợp lý như vậy trong Luật Đấu thầu. Thứ trưởng Quang cũng lưu ý, các nhà đầu tư cần ý thức hơn trong việc lựa chọn nhà thầu, không vì yếu tố giá rẻ mà loại bỏ những nhà thầu trong nước đạt yêu cầu về kỹ thuật.

Lương Tuấn