Thu hút FDI từ Nhật bản: Cần chính sách ổn định, nhân lực tinh, nội địa hóa sâu

Trong xu thế dòng vốn FDI đang có sự phân hóa mạnh mẽ, Nhật Bản vẫn duy trì vị thế là nhà đầu tư chiến lược tại Việt Nam. Tuy nhiên, đằng sau những kết quả kinh doanh ấn tượng, thực tế vận hành của các doanh nghiệp đang bộc lộ nhiều điểm nghẽn về chính sách và nguồn nhân lực. Ông Haruhiko Ozasa - Trưởng đại diện Văn phòng JETRO Hà Nội đã chia sẻ với phóng viên xung quanh nội dung này.

Việt Nam từ lâu đã được xem là điểm đến an toàn, nhưng dữ liệu thực tế cho thấy tỷ lệ các chức năng cốt lõi như nghiên cứu và phát triển (R&D) hay quản lý khu vực của doanh nghiệp Nhật tại đây vẫn thấp hơn mức trung bình của khu vực ASEAN. Theo góc nhìn của JETRO, đâu là nút thắt cần tháo gỡ để Việt Nam thoát khỏi mô hình “công xưởng gia công” thuần túy?

Để dịch chuyển từ công xưởng gia công sang trung tâm R&D, điều quan trọng nhất không chỉ là sự ổn định chính trị mà là “tính dự báo được của chính sách”. Những quyết định đầu tư vào R&D thường có lộ trình dài hạn và chi phí rất lớn. Nếu môi trường pháp lý thay đổi quá đột ngột hoặc không rõ ràng, doanh nghiệp sẽ không dám đặt những bộ phận quan trọng này tại Việt Nam. Việt Nam cần tăng cường đối thoại với các nhà đầu tư nước ngoài để xây dựng một lộ trình chính sách bền vững, giúp họ yên tâm cam kết đầu tư sâu hơn vào công nghệ.

Bên cạnh những thách thức về nội tại, bối cảnh địa chính trị thế giới, đặc biệt là chính sách thuế quan bổ sung từ Mỹ, đang tạo ra những tác động đan xen. Đáng chú ý, trong báo cáo của JETRO, vẫn có một bộ phận doanh nghiệp Nhật Bản đánh giá đây là cơ hội tích cực. Ông có thể phân tích sâu hơn về triển vọng của những lĩnh vực đang trực tiếp hưởng lợi từ làn sóng dịch chuyển này?

Tác động tích cực ở đây chủ yếu đến từ sự dịch chuyển đơn hàng. Do căng thẳng thương mại Mỹ - Trung, nhiều đơn hàng trước đây đặt tại Trung Quốc đã được chuyển sang các doanh nghiệp Nhật Bản có nhà máy tại Việt Nam. Đặc biệt, các doanh nghiệp trong lĩnh vực gia công sản phẩm có giá trị gia tăng cao hoặc các ngành bổ trợ cho chuỗi cung ứng mới đang thấy cơ hội mở rộng kinh doanh. Ngoài ra, thay vì chỉ tập trung xuất khẩu sang Mỹ, một số doanh nghiệp đã xoay trục sang đầu tư vào kho bãi, logistics lạnh để phục vụ thị trường nội địa Việt Nam, coi đây là cơ hội để đa dạng hóa nguồn thu.

Ngành sản xuất thiết bị vận tải và linh kiện vốn là thế mạnh của Nhật Bản tại Việt Nam, nhưng hiện nay tỷ lệ doanh nghiệp dự định thu hẹp sản xuất lại đang có xu hướng tăng cao. Có nhiều ý kiến quan ngại rằng việc áp dụng các chính sách chuyển đổi năng lượng nhanh chóng - như hạn chế xe xăng tại các đô thị lớn, đang khiến các nhà đầu tư trở nên lúng túng. Quan điểm của ông về vấn đề này như thế nào?

Đúng là các quy định mới về chuyển đổi năng lượng và hạn chế xe xăng đã gây áp lực lớn lên các doanh nghiệp sản xuất phụ tùng xe máy vốn đã có chuỗi cung ứng rất dày đặc tại Việt Nam. Đây là một ví dụ điển hình về việc chính sách thiếu “tính dự báo”. Tuy nhiên, sau các buổi đối thoại gần đây, chính quyền Hà Nội đã có những điều chỉnh linh hoạt hơn về lộ trình. JETRO đánh giá cao việc Chính phủ Việt Nam đã biết lắng nghe và điều chỉnh, nhưng chúng tôi vẫn lưu ý rằng việc ban hành các chính sách gấp gáp sẽ gây ra “nỗi đau tăng trưởng” cho doanh nghiệp, khiến họ phải cân nhắc lại việc mở rộng đầu tư.

Báo cáo của JETRO ghi nhận một thực tế đáng chú ý: tỷ lệ khó khăn trong tuyển dụng ở miền Bắc cao hơn nhiều so với miền Nam. Phải chăng sự hiện diện ngày càng mạnh mẽ của các tập đoàn công nghệ lớn từ Trung Quốc và Hàn Quốc tại miền Bắc đang tạo ra một sức ép khổng lồ lên thị trường lao động, buộc các doanh nghiệp Nhật Bản phải thay đổi chiến lược thích ứng?

Giả thuyết này là hoàn toàn chính xác. Hiện nay, khu vực miền Bắc đang chứng kiến một làn sóng đầu tư mạnh mẽ từ các doanh nghiệp Trung Quốc và Hàn Quốc (đặc biệt trong lĩnh vực điện tử, bán dẫn). Điều này tạo ra một cuộc cạnh tranh thu hút nhân lực trình độ cao. Các doanh nghiệp Nhật Bản vốn có thế mạnh về sự ổn định nhưng nay phải đối mặt với áp lực tăng lương và các phúc lợi vượt trội từ các đối thủ cạnh tranh. Đây là thách thức lớn nhất đối với hoạt động sản xuất của Nhật Bản tại miền Bắc trong 1 đến 2 năm tới, đòi hỏi sự cải thiện về cung ứng lao động từ phía chính quyền địa phương.

Phó Thủ tướng Nguyễn Chí Dũng tiếp và làm việc với ông Haruhiko Ozasa - Trưởng đại diện Văn phòng JETRO Hà Nội, ngày 16/1/2026

Dù trình độ kỹ thuật của Việt Nam được thừa nhận là có tiến bộ, nhưng tỷ lệ thu mua linh kiện từ các doanh nghiệp nội địa vẫn chỉ quanh quẩn ở mức 18,3% - con số khá khiêm tốn so với kỳ vọng của cả hai phía. Theo ông, đâu là chìa khóa để doanh nghiệp Việt có thể tham gia thực chất và bền vững hơn vào chuỗi giá trị của Nhật Bản?

Thực tế, năng lực kỹ thuật của các doanh nghiệp Việt Nam đang có sự cải thiện rõ rệt qua từng năm. Qua các kỳ triển lãm kết nối cung - cầu mà JETRO tổ chức, nhiều doanh nghiệp Nhật Bản thừa nhận trình độ công nghệ của phía Việt Nam đã tiến bộ rất nhanh. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất không chỉ là kỹ thuật mà là sự đồng bộ về cả chất lượng, chi phí và thời gian giao hàng. Để nâng tỷ lệ nội địa hóa, doanh nghiệp Việt Nam cần đầu tư sâu hơn vào hệ thống quản lý chất lượng tiêu chuẩn quốc tế. Về phía JETRO, chúng tôi cam kết tiếp tục hỗ trợ đào tạo và tạo ra nhiều không gian đối thoại hơn để doanh nghiệp hai bên tìm thấy tiếng nói chung trong chuỗi cung ứng.

Trân trọng cảm ơn ông!

Hương Ly (Vietnam Business Forum)