Xuất nhập khẩu quý I/2026: Bài toán nhập siêu trước áp lực địa chính trị Trung Đông

Bước sang năm 2026, kinh tế Việt Nam ghi nhận sự bứt phá ngoạn mục từ xuất nhập khẩu với tổng kim ngạch chạm mốc 249,5 tỷ USD. Tuy nhiên, đằng sau con số tăng trưởng ấn tượng 23% là sự “đổi ngôi” cán cân thương mại từ xuất siêu sang nhập siêu 3,64 tỷ USD, phản ánh những chuyển dịch sâu sắc trong chu kỳ sản xuất và áp lực địa chính trị toàn cầu.

Cán cân thương mại đảo chiều, nhập khẩu tăng mạnh

Theo báo cáo từ Cục Thống kê (Bộ Tài chính), quý I năm 2026, kim ngạch xuất khẩu đạt 122,93 tỷ USD (tăng 19,1%) còn nhập khẩu vọt lên 126,57 tỷ USD (tăng 27%). Đặc biệt, tháng 3 chứng kiến sự tăng tốc mạnh mẽ với tổng kim ngạch đạt 93,55 tỷ USD, tăng 39,2% so với tháng 2.

Vai trò "đầu tàu" của khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) ngày càng đậm nét. Khối FDI xuất khẩu đạt 98,46 tỷ USD (kể cả dầu thô), chiếm tới 80,1% tổng kim ngạch và tăng 33,3% so với cùng kỳ. Ngược lại, khu vực kinh tế trong nước lại cho thấy sự hụt hơi khi kim ngạch xuất khẩu giảm 16,6%, chỉ đạt 24,47 tỷ USD. Điều này đặt ra bài toán về sức bền và năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp nội địa trước những biến động thị trường.

Về mặt hàng, nhóm công nghiệp chế biến tiếp tục khẳng định vị thế chủ lực với 110,52 tỷ USD, chiếm gần 90% tỷ trọng xuất khẩu. Đáng chú ý, có 20 mặt hàng đạt kim ngạch trên 1 tỷ USD, trong đó 5 mặt hàng "tỷ đô" chủ chốt như điện tử, máy tính, điện thoại, máy móc thiết bị…, chiếm hơn 62% tổng giá trị.

Điểm đáng chú ý nhất trong quý 1/2026 chính là cán cân thương mại chuyển sang nhập siêu 3,64 tỷ USD, trong khi cùng kỳ năm trước xuất siêu 3,57 tỷ USD. Sự chuyển dịch này đến từ tốc độ tăng trưởng nhập khẩu (27%) áp đảo xuất khẩu (19,1%). Tuy nhiên, đây không hẳn là tín hiệu tiêu cực khi xét về bản chất hàng hóa nhập khẩu.

Số liệu cho thấy, nhóm hàng tư liệu sản xuất chiếm tới 93,9% tổng kim ngạch nhập khẩu (đạt 118,84 tỷ USD). Trong đó, máy móc thiết bị, dụng cụ phụ tùng chiếm 55,3% và nguyên nhiên vật liệu chiếm 38,6%. Việc nhập khẩu ồ ạt các linh kiện điện tử (tăng 50,5%) và máy móc (tăng 22,6%) cho thấy các doanh nghiệp đang ráo riết chuẩn bị cho các đơn hàng lớn trong giai đoạn tiếp theo.

Bà Nguyễn Thu Oanh - Trưởng Ban, Ban Thống kê Dịch vụ và Giá (Cục Thống kê) nhận định, việc chuyển sang nhập siêu chủ yếu phản ánh nhu cầu nhập khẩu máy móc, thiết bị và nguyên nhiên vật liệu phục vụ cho sản xuất. Doanh nghiệp chủ động tăng dự trữ đầu vào để phòng ngừa các rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng và biến động giá năng lượng. Nhập siêu giai đoạn này mang tính chất ngắn hạn và gắn với chu kỳ sản xuất."

Chủ động đối phó với áp lực địa chính trị

Hiện nền kinh tế đang phải đối mặt với "rủi ro kép": Xung đột địa chính trị tại Trung Đông làm đứt gãy chuỗi cung ứng và chi phí logistics leo thang. Việc thay đổi lộ trình qua Mũi Hảo Vọng khiến thời gian vận chuyển đi EU, Mỹ tăng thêm 14-20 ngày, cước container vọt lên mức 4.000 USD.

Giữa vòng vây khó khăn, các ngành hàng chủ lực như thủy sản và dệt may vẫn tìm thấy "phao cứu sinh" thông qua chiến lược đa dạng hóa. Ngành thủy sản ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng 13,3%, đạt 2,62 tỷ USD, bất chấp những rủi ro vận tải tại thị trường Trung Đông. Trong khi đó, dệt may đã cán mốc 8,8 tỷ USD trong quý 1, đặt nền móng cho mục tiêu 50 tỷ USD của cả năm 2026.

Theo các chuyên gia, việc tận dụng các Hiệp định thương mại tự do (FTA) như EVFTA và CPTPP là "bệ phóng" không thể thay thế. Đồng thời, xu hướng "xanh hóa" và đầu tư vào tiêu chuẩn ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) đang chuyển từ "lựa chọn" sang "bắt buộc" để thâm nhập các thị trường cao cấp.

Về phía cơ quan quản lý, các giải pháp hỗ trợ như đơn giản hóa thủ tục chứng nhận xuất xứ và đề xuất giảm thuế nhập khẩu xăng dầu về 0% của Bộ Tài chính đang tạo ra dư địa để doanh nghiệp giảm bớt áp lực chi phí đầu vào.

Ông Trương Văn Cẩm - Phó Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS) cho biết, điều quan trọng của ngành dệt may là phải quan tâm đến chất lượng tăng trưởng, tập trung phát triển sản xuất nguyên phụ liệu trong nước, nâng cấp sản phẩm và gia tăng giá trị cho sản phẩm.

Theo các chuyên gia, nhập siêu 3,64 tỷ USD không phải là "vết gờ" của nền kinh tế, mà là bước lùi cần thiết để tích lũy nội lực cho một chu kỳ bùng nổ phía trước. Tuy nhiên, sự phụ thuộc quá lớn vào khối FDI (80% kim ngạch xuất khẩu) và sự sụt giảm của khối nội (16,6%) là lời “nhắc nhở” về việc cần phải làm chủ nguồn nguyên phụ liệu và đẩy mạnh nội địa hóa. Mục tiêu xuất khẩu năm 2026 dù thách thức nhưng hoàn toàn khả thi nếu  biến áp lực địa chính trị thành động lực để "xanh hóa" và tự chủ sản xuất.

Hương Ly (Vietnam Business Forum)