Phát triển bền vững ngành chè Việt Nam: Kinh nghiệm từ Kenya

Năm 2013 sẽ là năm khởi đầu cho mục tiêu sản xuất sạch và phát triển bền vững ngành chè của Việt Nam. Kenya hiện là nước đứng thứ 4 ngay phía trên Việt Nam trong Top 5 quốc gia sản xuất và xuất khẩu chè lớn nhất thế giới. Những chia sẻ về kinh nghiệm của Kenya sẽ là động lực đồng thời tạo ra chiến lược đúng đắn cho ngành chè Việt Nam phát triển, giúp Việt Nam tối đa hóa lợi ích do hội nhập đem lại.

Thành công ấn tượng

Nằm ở Châu Phi với mặt bằng phát triển kinh tế xã hội còn nhiều hạn chế so với thế giới nhưng ngành chè Kenya với chiến lược đúng đắn đã đem lại những thành công rất đáng khích lệ trong mọi công đoạn từ trồng, hái, sản xuất, đóng gói, kinh doanh xuất khẩu và quảng bá hình ảnh thương hiệu chè Kenya. Ngành chè Kenya là sản phẩm nông nghiệp chủ lực đã và đang đóng góp rất lớn cho nền kinh tế của quốc gia Đông Phi này với kim ngạch xuất khẩu cao hơn rất nhiều so với Việt Nam. Theo số liệu thống kê của Tổng cục Hải quan thì năm 2011 kim ngạch xuất khẩu của Kenya đạt 1.06 tỷ USD, Việt Nam là 204 triệu USD, xuất khẩu chè ở Kenya đạt 17-20% doanh thu xuẩt khẩu với Paskistan, Anh, Ai Cập là các nhà nhập khẩu chè lớn của nước này.

Có được thành công ấn tượng này là bắt nguồn từ việc trồng, sản xuất, kinh doanh và đặc biệt là marketing sản phẩm. Hệ thống tổ chức cũng như phương pháp tiêu thụ chè ở Kenya đều rất hiệu quả, 80% sản phẩm chè được tiêu thụ thông qua Cơ quan phát triển chè Kenya ( KTDA), cơ quan này hoạt động như một công ty môi giới chứ không làm chủ một kg chè nào. Phần lớn chè được bán qua sàn đấu giá 2 phiên/tuần, đây chính là kênh tiêu thụ hiệu quả mà hiện tại Hiệp hội chè Việt Nam đang muốn áp dụng với Việt Nam.

Kenya trở thành nước sản xuất chè nổi tiếng thế giới chủ yếu nhờ vào việc quản lý rất khoa học vừa đảm bảo được sự chỉ đạo nhất quán của Chính phủ, vừa phát huy được tính sáng tạo, chủ động của mọi thành viên trong chuỗi giá trị.Thành công của Kenya là một bài học hữu ích để nhìn lại thực trạng của ngành chè Việt Nam trên mọi khía cạnh, qua đó đề ra giải pháp cho phát triển ngành chè Việt Nam.

Hướng tới xây dựng sàn giao dịch chè Việt Nam

Đứng thứ 5 về diện tích trồng, đứng trong "top” những nước xuất khẩu chè nhiều nhất thế giới, song ngành chè VN lại không có một dấu ấn gì nổi trội trên trường quốc tế. Theo báo cáo của Hiệp hội chè Việt Nam trong năm 2012, ngành chè Việt Nam đặt mục tiêu phấn đấu xuất khẩu đạt 135.000 tấn, giá trị 220 triệu USD và đến năm 2015, sản lượng chè búp tươi đạt 1,2 triệu tấn, sản lượng chè búp khô đạt 260.000 tấn, trong đó xuất khẩu 200.000 tấn, đạt kim ngạch xuất khẩu 440 triệu USD, giá xuất khẩu bằng với giá bình quân của thế giới (2.200 USD/tấn).

Trên thực tế Việt Nam cũng có nhiều cơ sở chế biến lớn nhưng nếu xét theo toàn ngành thì rất phân tán, đa số nhà máy quy mô nhỏ, số nhà máy có quy mô lớn không nhiều. Bên cạnh đó, hệ thống tổ chức còn yếu kém và chế độ chế tài về sản xuất, chế biến, thương mại còn quá lỏng lẻo, thương mại chè bị phụ thuộc và ép giá bởi khách hàng trung gian nước ngoài. Do có quá nhiều công ty tham gia xuất khẩu chè, trong đó nhiều công ty xuất khẩu tổng hợp không chuyên về chè nên không gắn với cây chè mà chỉ kinh doanh thuần tuý có lãi thì sẵn sàng chào bán các loại chè chất lượng thấp. Đây là một trong những nguyên nhân để các cơ sở sản xuất chè tiếp tục sản xuất chè chất lượng thấp, giá rẻ, làm ảnh hưởng đến uy tín của ngành chè VN.

Thời gian qua Việt Nam cũng đã ban hành nhiều chính sách ưu đãi thu hút đầu tư từ các thành phần kinh tế ngoài quốc doanh vào lĩnh vực nông nghiệp, trong đó có ngành chè. Tuy nhiên, dòng vốn đầu tư vào lĩnh vực này vẫn còn hạn chế. Thêm vào đó, diện tích các giống chè năng suất và chất cao còn ít, người trồng chè vẫn mang ý thức sản xuất thủ công manh mún, chưa có khả năng cung ứng nguyên liệu ổn định cho các cơ sở chế biến; thiếu sự liên kết với doanh nghiệp, chưa triển khai tốt việc quảng bá, xây dựng thương hiệu sản phẩm.

Để sản phẩm chè thực sự đứng vững trên thị trường phải bắt đầu từ chất lượng. Theo các chuyên gia kinh tế, cùng với việc quảng bá thương hiệu, chất lượng chè phải được đặt lên hàng đầu. Do vậy, cùng với việc áp dụng nhiều hơn nữa các biện pháp khoa học kỹ thuật vào sản xuất, đặc biệt là về cơ cấu giống mới, thu hái, sơ chế bảo đảm chất lượng, các doanh nghiệp sản xuất chè phải tăng cường sản xuất, đảm bảo về mặt chất lượng, tiến tới đầu tư để sản xuất ra những loại chè đạt tiêu chuẩn “an toàn thực phẩm”.

Ngoài ra, theo Chủ tịch Hiệp hội Chè Việt Nam Đoàn Anh Tuấn, VN cần loại bỏ hẳn tình trạng một số công ty thu mua chè chỉ theo mùa vụ, làm ăn không có uy tín. Họ là những công ty không gắn với cây chè, chỉ kinh doanh với mục đích thuần túy nên sẵn sàng chào bán các loại chè chất lượng thấp. Đặc biệt, theo ông Tuấn, cần phải tổ chức một sàn giao dịch chè để các đơn vị giới thiệu và bán sản phẩm một cách minh bạch, công bằng, tạo tiền đề cho sự ra đời trung tâm đấu giá chè sau này. Việc làm này không những giúp các doanh nghiệp chè nâng cao thương hiệu mà còn hạn chế được khâu bán hàng qua trung gian, triệt tiêu được những thủ đoạn làm ăn không đàng hoàng của các thương lái. Bên cạnh đó, các đơn vị sản xuất, chế biến chè tích cực tìm thị trường trong và ngoài nước để có chiến lược phát triển phù hợp đáp ứng thị trường nước bạn.

Đỗ Ngọc