Tái cấu trúc doanh nghiệp Nhà nước: Nên bắt đầu từ cắt giảm đầu tư công

Được xem là ẩn số quan trọng trong phương trình đa chiều của bài toán tái cấu trúc nền kinh tế, tái cấu trúc đầu tư công đối với các doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) đang là vấn đề được đề cập nhiều nhất hiện nay vì đây là lĩnh vực chiếm trên 40% tổng vốn đầu tư phát triển toàn xã hội.

Hiện nay, Việt Nam có trên 1.200 DNNN là Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên. Hàng năm có khoảng 12% DNNN lỗ, trong tổng số 25% lỗ của khu vực DN nói chung. Mức lỗ bình quân của một DNNN cao gấp 12 lần so với DN ngoài Nhà nước. Ông Lê Xuân Bá- Viện trưởng Viện Nghiên cứu và quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) cho biết trong cuộc trao đổi của phóng viên Tạp chí Vietnam Business Forum. Thanh Nga thực hiện

Vậy theo ông, đâu là nguyên nhân khiến cho hiệu quả hoạt động của các DNNN trong thời gian qua kém hiệu quả?

Trước hết là do cơ chế quản lý đầu tư còn nhiều bất cập đã hạn chế hiệu quả đầu tư của DNNN. Kết quả thực hiện nhiệm vụ của DNNN chưa tương xứng với quy mô các nguồn lực được đầu tư.

Mặt khác, xuất phát từ đặc thù của VN đối với DNNN, không theo đuổi mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận như DN thuộc các thành phần kinh tế khác. Cơ cấu DNNN hoạt động kinh doanh chưa hợp lý, có khoảng cách khá xa giữa chính sách và triển khai thực hiện. Kết quả của quá trình cơ cấu lại DNNN đến nay mới chỉ dừng ở mức độ giảm số lượng DNNN nên chưa có ảnh hưởng rõ rệt đến cơ chế phân bổ nguồn lực nhà nước, tái cấu trúc ngành nghề và hiệu quả hoạt động của khu vực DNNN. Việc quản lý, giám sát hiệu quả hoạt động của DNNN cũng chưa tốt.

Lợi thế chính sách và hỗ trợ của chủ sở hữu nhà nước làm giảm động lực nâng cao hiệu quả hoạt động của DNNN. Cơ chế đánh giá hoạt động của DNNN chưa có tác dụng cảnh báo và ngăn ngừa việc sử dụng kém hiệu quả vốn và tài sản nhà nước đầu tư.

Thưa ông, việc tái cấu trúc đầu tư công được nhận định là nguồn gốc của tăng trưởng kinh tế, kéo theo chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đồng thời, nó cũng là yếu tố gây ra hiệu ứng mạnh, là công cụ điều chỉnh định hướng kinh tế và dẫn dắt các nguồn đầu tư trong và ngoài nước. Quan điểm của ông?

Khủng hoảng bên ngoài chỉ là cơ hội để những khó khăn trong nước bộc lộ rõ ràng và nhanh chóng hơn. Muốn cơ cấu lại nền kinh tế phải bắt đầu từ tái cơ cấu đầu tư để phân bổ lại nguồn vốn hợp lý cho xã hội. Khi “miếng bánh” ngân sách vẫn được xin- cho, các địa phương vẫn không cải tiến được nhận thức và phong cách làm việc thì vẫn sẽ còn những dự án đầu tư công kém hiệu quả.

Vì vậy, Chính phủ VN cần quyết liệt cắt giảm đầu tư công như bán đứt, thậm chí bán lỗ những dự án dở dang, không nhất thiết phải giữ lại trong khi tư nhân làm được, lấy nguồn lực này để sử dụng hiệu quả hơn. Không nên “đẻ” thêm các dự án mà vài năm tới chúng ta lại phải ngồi bàn và tìm nguyên nhân vì sao không thể trả được nợ.

Tôi cho rằng cần cắt giảm đầu tư toàn xã hội xuống dưới 35% GDP so với mức trên 40% năm 2011, trong đó giảm mạnh đầu tư công xuống dưới 1/3 tổng đầu tư toàn xã hội. Đặc biệt, cần rà soát lại toàn bộ danh mục đầu tư đã được phê duyệt nhưng chưa triển khai thực hiện, cương quyết loại bỏ các danh mục đầu tư không còn phù hợp với điều kiện và tiêu chí mới. Cần có quy hoạch để nguồn vốn đầu tư công đóng vai trò đích thực trong việc kích thích các nguồn vốn tư nhân và nước ngoài, đồng thời tăng cường mối liên kết vùng cũng như cả nước.

Trong kinh doanh, các DNNN tiềm ẩn rủi ro nhiều hơn so với những đối tượng DN khác. Nguyên nhân là do động lực hoạt động hiệu quả kém, lại nhận được nhiều hỗ trợ “tự nhiên” từ bầu sữa nhà nước nên thường có tính ỷ lại. Thậm chí, đã có những lo ngại nền kinh tế rất dễ bị “bắt cóc” làm con tin để đáp ứng những yêu cầu hoặc phải xử lý khủng hoảng mà các DNNN yếu kém gây nên. Theo thông lệ quốc tế, tỷ trọng DNNN trong GDP chỉ chiếm 4 - 5%, lên đến mức 7 - 8% là họ đã bán một phần nào đó (cổ phần hóa). Do đó, vấn đề xảy ra trong khu vực DNNN của họ chỉ gây cảm giác như giẫm lên cát, còn ở VN, DNNN quá nhiều nên cảm giác “đau” như giẫm lên đá “tai mèo”.

Thưa ông, vấn đề giảm can thiệp của Nhà nước vào hoạt động kinh doanh của DN đã được đặt ra từ rất lâu nhưng có vẻ như chưa có mấy kết quả?

Đúng là tư duy, quan niệm về vai trò, nhiệm vụ của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa chưa rõ ràng. Tư duy nhà nước ôm đồm - hệ luỵ từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung vẫn còn tồn tại tương đối phổ biến ở các cấp, chưa có sự phân biệt rõ ràng giữa nhiệm vụ của nhà nước, của thị trường và của các tổ chức xã hội. Điều này dẫn đến việc sử dụng tiềm lực của nhà nước bị phân tán, thậm chí vào cả những mục tiêu không phù hợp với cơ chế thị trường...

Vì vậy, các biện pháp của Chính phủ phải giúp DNNN nâng cao hiệu quả hoạt động, nâng cao năng suất chứ không phải tăng lợi nhuận ngắn hạn. Các DNNN cần phải chịu các áp lực cạnh tranh giống các thành phần kinh tế khác.

Vậy, ông nghĩ sao về vấn đề đẩy mạnh cổ phần hóa DNNN ?

Quan trọng nhất trong việc tái cơ cấu DNNN là công khai hóa, minh bạch hóa thông tin. Điều này sẽ tạo sức ép buộc các lãnh đạo DN phải ứng xử theo cơ chế thị trường. Một trong những giải pháp nâng cao sức cạnh tranh của khối DNNN là đẩy mạnh cổ phần hóa DNNN, thu hẹp tối đa số DNNN nắm giữ vốn 100%.

Đối với các DN mà nhà nước cần tiếp tục quản lý, sử dụng như một công cụ kinh tế thì nên lựa chọn hình thức Cty cổ phần, trong đó nhà nước nắm giữ cổ phần chi phối. Do đó, trọng tâm trong thời gian tới là cần tiếp tục rà soát các DNNN để phân loại và kiên quyết sắp xếp các DNNN đã phân loại, được phê duyệt nhằm sớm có cơ cấu DN phù hợp.

Hiện nay, Chính phủ đang giao cho Bộ Kế hoạch và Đầu tư xây dựng Đề án: “tách chức năng quản lý nhà nước và chức năng chủ sở hữu ra khỏi khối DN NN”. Hy vọng, khi đề án được trình Chính phủ thì bức tranh về cơ chế quản lý của nhà nước đối với DNNN sẽ có những “khai thông” mới.

Ông có cho rằng nên bán bớt các DNNN làm ăn kém hiệu quả, thậm chí cả DNNN làm ăn có lãi nhưng thuần túy kinh doanh thương mại?

Đó là xu thế chung và là điều tốt. Nếu một lĩnh vực DNNN không nhất thiết phải làm thì nhà nước phải bán đi, chuyển giao nó cho một DN tư nhân hoạt động. Còn nhà nước lại dùng số tiền đó để đầu tư vào các ngành khác, các lĩnh vực mà tư nhân chưa làm được, và khi DN đó đã làm tốt rồi thì nhà nước tiếp tục bán. Đó là cách mà khu vực kinh tế nhà nước ở các nước đều làm. Và đó là cách Nhà nước thực hiện vai trò chủ đạo của mình.

Bởi lẽ, với tỷ lệ nợ công/GDP của VN lên tới 50% như hiện nay đã là quá cao, nếu để con số này lên tới 70% thì chắc chắn chúng ta sẽ phá sản. Cái gì nhà nước làm tốt thì để nhà nước làm, tư nhân làm tốt để tư nhân làm, nhà nước chỉ nên đề ra tiêu chí để thực hiện. Thậm chí nên bán cả những DNNN đang làm ăn có lãi nhưng nhà nước không nhất thiết phải nắm giữ.