Kinh tế AI sẽ trở thành trụ cột mới của nền kinh tế

Sau gần 40 năm Đổi mới, các động lực tăng trưởng truyền thống của Việt Nam đang dần suy giảm hiệu quả, đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển đổi mô hình phát triển. Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu chuyển sang dựa trên tri thức, công nghệ và dữ liệu, trí tuệ nhân tạo (AI) đang nổi lên như một trụ cột mới, mang ý nghĩa sống còn đối với năng lực cạnh tranh quốc gia.

Áp lực chuyển đổi mô hình tăng trưởng

Những thành tựu kinh tế của Việt Nam trong giai đoạn 1986 - 2025 là không thể phủ nhận. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê và Ngân hàng Thế giới (World Bank), quy mô GDP Việt Nam năm 2025 ước đạt khoảng 514 tỷ USD, đưa Việt Nam trở thành một trong những nền kinh tế tăng trưởng nhanh trong khu vực. Tuy nhiên, đằng sau bức tranh tăng trưởng ấn tượng đó là những vấn đề mang tính cấu trúc.

Phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026, do Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tổ chức mới đây tại Hà Nội, các chuyên gia cho rằng, điểm cốt lõi của những hạn chế này nằm ở chất lượng tăng trưởng chưa theo kịp quy mô. Trong nhiều năm, tăng trưởng kinh tế chủ yếu dựa vào mở rộng vốn đầu tư và khai thác lợi thế lao động, trong khi đóng góp của đổi mới sáng tạo và công nghệ còn hạn chế. Điều này khiến năng suất lao động - yếu tố quyết định tăng trưởng dài hạn vẫn ở mức thấp so với nhiều quốc gia trong khu vực.

Trong bối cảnh đó, Phó Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương Nguyễn Đức Hiển nhấn mạnh, việc xây dựng mô hình phát triển mới dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược. Theo ông, yêu cầu này không đơn thuần là sự điều chỉnh về chính sách, mà là sự thay đổi từ gốc, bắt đầu từ “triết lý phát triển”, . Đây chính là điểm khác biệt căn bản giữa mô hình tăng trưởng truyền thống và mô hình phát triển trong kỷ nguyên số.

Bên cạnh đó, ở góc độ cấu trúc kinh tế, sự phụ thuộc lớn vào khu vực FDI tiếp tục là một vấn đề đáng lưu ý. GS-TS Trần Thị Vân Hoa, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, cho rằng việc khu vực FDI chiếm hơn 70% kim ngạch xuất khẩu cho thấy khu vực doanh nghiệp trong nước chưa tham gia sâu vào các khâu có giá trị gia tăng cao. Khi chuỗi cung ứng toàn cầu biến động, nền kinh tế vì thế cũng dễ bị tổn thương hơn.

Bên cạnh đó, hiệu quả sử dụng nguồn lực vẫn là một điểm nghẽn. Hệ số ICOR duy trì ở mức cao cho thấy để tạo ra một đơn vị tăng trưởng cần lượng vốn lớn hơn, phản ánh chất lượng đầu tư chưa cao . Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển từ mô hình tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, dựa trên nâng cao hiệu quả và đổi mới sáng tạo.

Hơn nữa, sự phát triển của công nghệ số, đặc biệt là AI và tự động hóa, đang làm thay đổi cấu trúc sản xuất toàn cầu. Những ngành thâm dụng lao động - vốn là lợi thế của Việt Nam đang dần mất đi ưu thế. Đồng thời, các tiêu chuẩn mới về xanh hóa, số hóa và phát triển bền vững cũng đang tái định hình các dòng thương mại và đầu tư quốc tế.

Những yếu tố này cho thấy áp lực chuyển đổi mô hình tăng trưởng của Việt Nam mang tính “kép”: vừa phải xử lý các điểm nghẽn nội tại, vừa phải thích ứng với sự thay đổi nhanh của môi trường bên ngoài. Khi các động lực truyền thống dần suy yếu , việc tìm kiếm một trục tăng trưởng mới dựa trên công nghệ, dữ liệu và đổi mới sáng tạo là điều kiện tiên quyết để duy trì đà phát triển trong giai đoạn tới.

Kinh tế dữ liệu và AI - trục xoay tăng trưởng mới

Trong bối cảnh các động lực cũ suy giảm, kinh tế dữ liệu và AI không chỉ là một lựa chọn thay thế mà đang trở thành “trục xoay” tái cấu trúc toàn bộ nền kinh tế. Theo McKinsey Global Institute, AI có thể đóng góp tới 13.000 tỷ USD cho kinh tế toàn cầu vào năm 2030, trong khi tỷ trọng kinh tế số dự báo vượt 20% GDP thế giới. Điều này cho thấy giá trị gia tăng trong tương lai sẽ chủ yếu được tạo ra từ dữ liệu, thuật toán và khả năng xử lý thông tin, thay vì từ vốn và lao động như trước đây.

Chủ tịch Tập đoàn Công nghệ CMC Nguyễn Trung Chính nhận định, dữ liệu đã trở thành “hạ tầng sản xuất” mới của nền kinh tế. Khi AI được tích hợp sâu vào mọi lĩnh vực - từ sản xuất, tài chính, y tế đến logistics. Theo ông, chính khả năng lan tỏa này khiến AI mang tính chất của một “hạ tầng chiến lược”, tương tự như điện hay internet trong các giai đoạn phát triển trước, qua đó định vị kinh tế AI như một trụ cột của tăng trưởng trong tương lai.

Phân tích sâu hơn, có thể thấy tác động của AI đến nền kinh tế diễn ra trên ba cấp độ. Tuy nhiên, để chuyển hóa tiềm năng này thành động lực thực tế, Việt Nam cần giải quyết đồng thời nhiều vấn đề mang tính nền tảng. Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội Huỳnh Quyết Thắng nhấn mạnh, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cần được xác lập là “trục xuyên suốt” trong mô hình phát triển, thay vì chỉ đóng vai trò hỗ trợ.

Quan trọng hơn, kinh tế AI không thể phát triển nếu thiếu một hệ sinh thái đồng bộ. Điều này bao gồm hạ tầng dữ liệu quy mô lớn, khung pháp lý cho chia sẻ và khai thác dữ liệu, cũng như nguồn nhân lực chất lượng cao.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, lợi thế sẽ thuộc về những quốc gia không chỉ ứng dụng mà còn làm chủ công nghệ AI. Vì vậy, chuyển đổi sang kinh tế AI không đơn thuần là bắt kịp xu hướng, mà là cơ hội để Việt Nam tái định vị trong chuỗi giá trị toàn cầu, chuyển từ vai trò gia công sang sáng tạo giá trị. Nếu tận dụng tốt cơ hội này, AI không chỉ là công cụ hỗ trợ tăng trưởng, mà sẽ trở thành trụ cột mới, định hình mô hình phát triển của nền kinh tế trong giai đoạn tới.

Giang Tú (Vietnam Business Forum)