Hợp tác xã: Vẫn yếu thế trong nền kinh tế

Mặc dù Chính phủ đã có nhiều qui định về những ưu đãi đối với Hợp tác xã (HTX) nhưng những chính sách này vẫn chưa đi vào thực tế.

Theo Báo cáo của Liên minh HTX VN, trong 7 tháng đầu năm, Bộ Tài chính đã gia hạn thuế giá trị gia tăng cho 208.250 lượt DN, gia hạn nợ thuế thu nhập DN cho 8.260 DN, giảm tiền thuê đất cho 3.150 DN. Nhưng đáng tiếc, số HTX được hưởng chính sách này còn rất ít, mặc dù Nghị định 60/2012/NĐ-CP quy định, HTX thuộc đối tượng được miễn, giảm, gia hạn nợ thuế và giảm 50% tiền thuê đất năm 2012.

Đánh đồng HTX với doanh nghiệp

Hạn chế lớn nhất dẫn đến tình trạng này nằm ngay trong Luật HTX năm 2003. Theo ông Đặng Huy Đông - Thứ trưởng Bộ Kế hoạch đầu tư: ngay trong phần mở đầu của Luật HTX năm 2003 đã quy định, “HTX là DN…”. Vì vậy, sau gần 10 năm thực hiện, mô hình HTX kiểu mới ở nhiều nơi đã bị biến tướng hoặc bị lợi dụng để trục lợi từ chính sách.

Do vậy, cần có nhìn nhận đúng đắn về bản chất của tổ chức HTX kiểu mới. Ông Dương Đăng Huệ- Vụ trưởng Vụ Pháp luật dân sự kinh tế, Bộ Tư pháp cho rằng, việc làm rõ bản chất HTX là vấn đề quan trọng hàng đầu trong dự thảo Luật HTX hiện đang được xây dựng; bản chất của HTX là yếu tố quyết định các vấn đề khác liên quan như quyền, nghĩa vụ của thành viên; quyền, nghĩa vụ của HTX, cơ cấu tổ chức và cơ chế quản lý của HTX; xử lý tài sản khi giải thể HTX…

Trong nền kinh tế thị trường, tổ chức HTX hoạt động trên nguyên tắc đặc trưng cơ bản là nguyên tắc “đối nhân” và hoạt động với mục tiêu vì lợi ích, mà không vì lợi nhuận. Thực tế, nguồn vốn ban đầu của HTX là từ vốn góp của xã viên, qua thời gian quỹ tích lũy sẽ không chia mà để bổ sung vốn cho nhu cầu mở rộng sản xuất - kinh doanh của HTX. Ông Huệ cho rằng “Đây là những mầm mống ban đầu của chủ nghĩa xã hội”.

Do vậy, HTX là một tổ chức kinh tế tập thể đặc thù mang bản chất xã hội sâu sắc của những người yếu thế có cùng nhu cầu và lợi ích, liên kết lại và tương trợ lẫn nhau trong việc chống lại sức ép của thị trường để tự bảo vệ mình và phát triển các hoạt động sản xuất - kinh doanh, giải quyết việc làm và hướng đến các lợi ích chung của xã viên và cộng đồng - khẳng định của ông Nguyễn Ngọc Hòa - Chủ tịch HĐQT Sài Gòn Co.op.

Hỗ trợ không chỉ trên giấy

Với chức năng xã hội quan trọng đó, HTX cần được xác định khác cơ bản với doanh nghiệp về bản chất; do vậy cần được hưởng những hình thức hỗ trợ khác với doanh nghiệp. Theo ông Đào Xuân Cần - Chủ tịch Liên minh HTX VN, quốc gia nào cũng có chính sách hỗ trợ đối với khu vực HTX, kể cả những nước phát triển. VN đã có rất nhiều chính sách hỗ trợ HTX, nhưng đến nay những chính sách này vẫn chưa được thực hiện đầy đủ. Ông ngọc nếu ví dụ: công tác đào tạo cho xã viên HTX có được thực hiện nhưng phân tán: liên minh HTX đào tạo một số, ngành nông nghiệp đào tạo một số…mà nội dung đào tạo chưa thiết thực. Chẳng hạn các chủ nhiệm HTX phần lớn sống ở khu vực nông thôn nên cần được đào tạo về lập dự án, đề án ra, thủ tục vay vốn tín dụng, thủ tục xin đất, giao đất…

Quan điểm của Tiến Sĩ. Trần Du Lịch- Ủy viên Ủy ban kinh tế của Quốc hội: HTX là tổ chức kinh tế cho nhóm yếu thế trong nền kinh tế thị trường. Do vậy, việc xây dựng Luật mới thay thế cho luật 2003 không nên quy định quá chặt chẽ về điều kiện thành lập, hoạt động, mà nên theo hướng khuyến khích liên kết, tăng khả năng hỗ trợ các HTX bằng cách không thu thuế HTX, có chính sách cụ thể về hỗ trợ đất đai, tín dụng và quan trọng hơn là các chính sách đó phải đến “tay” từng xã viên chứ không chỉ là trên “giấy” như hiện nay. Tuy nhiên, cũng cần phải có cơ chế giám sát rõ ràng để những hoạt động này đạt được hiệu quả thiết thực. HTX tuy là tổ chức phi lợi nhuận, nhưng không có nghĩa đó không phải là hoạt động kinh doanh để sinh ra lợi nhuận. Người xã viên góp vốn để mở rộng hoạt động kinh doanh, cùng tham gia vào nền kinh tế tập thể nhưng lợi nhuận thu được không được chia toàn bộ cho các thành viên mà phải dành nguồn lợi nhuận ấy để mở rộng đầu tư, nâng cao hơn nữa hiệu quả hoạt động kinh doanh. Hiện nay, ở VN đang thiếu những quy định pháp luật về mô hình hoạt động này, nên trong Luật HTX mới cần đưa ra những quy định cụ thể trong việc kiểm tra, giám sát mọi hoạt động sử dụng nguồn vốn và lợi nhuận.

Ông Nguyễn Văn Thanh- Chủ tịch HĐQT Quỹ tín dụng xã Nguyên Khê huyện Đông Anh, Hà Nội cũng có nhận xét rằng, quỹ tín dụng ra đời đã góp phần tích cực vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Tuy nhiên, thời gian qua, nguồn quỹ này không đáp ứng đủ cho nhu cầu vốn của người dân. Vì vậy, ông Thanh kiến nghị, nhà nước cần có cơ chế giúp HTX tiếp cận với các nguồn vốn vay từ các ngân hàng chính sách, các quỹ hỗ trợ phát triển HTX, đặc biệt là có cơ chế để các tổ chức tín dụng chấp nhận cho HTX được vay tín chấp với một mức vốn nhất định nào đó. Ngoài việc hợp tác xã huy động vốn từ xã viên, nên cho phép HTX được huy động vốn từ xã hội; luật hóa việc hình thành quỹ trợ vốn HTX, hỗ trợ thành lập ngân hàng HTX; giúp HTX tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi, các nguồn viện trợ, giúp đỡ của các tổ chức quốc tế, các chương trình mục tiêu, các quỹ hỗ trợ khác của nhà nước- ông Thanh nói.

Theo kế hoạch, tại kỳ họp thứ tư vào tháng 10 sắp tới, Quốc hội khoá XIII sẽ thông qua dự án Luật này, hy vọng với những đóng góp của các chuyên gia, DN là Chủ nhiệm HTX thì những chính sách hỗ trợ cho HTX sẽ nhanh chóng được áp dụng trong thực tiễn.

Lưu Hiệp