Đưa ngành sản xuất cá tra phát triển bền vững

“Cá tra Việt Nam – Tầm nhìn 2015, xu hướng xuất khẩu và phân tích lợi thế cạnh tranh” là chủ đề của Hội thảo Dự báo ngành thủy sản Việt Nam - Visio 2011 vừa diễn ra mới đây tại Tp. Hồ Chí Minh. Hội thảo là sự kiện bắt đầu cho một chiến dịch truyền thông về cách tiếp cận mới tổ chức lại ngành công nghiệp nuôi và chế biến trên các phương tiện thông tin đại chúng, nhằm đưa tiếng nói của doanh nghiệp và các khuyến nghị chính sách đến các nhà ra chính sách.

Theo bà Nguyễn Thị Hồng Minh - Nguyên Thứ trưởng Bộ Thủy sản cũ, cá tra cùng với tôm là sản phẩm chủ lực của xuất khẩu thủy sản Việt Nam, đóng góp tới 73% trong tổng giá trị xuất khẩu thủy sản năm 2010. Giai đoạn 2000-2010, giá trị xuất khẩu tôm và cá tra lần lượt tăng trưởng bình quân 12%/năm và 87%/năm. Theo dự báo của Trung tâm Nghiên cứu và Phân tích dữ liệu tài chính (GAFIN) thuộc Công ty Cổ phần Tích hợp dữ liệu (Nextcom JSC), kim ngạch xuất khẩu thủy sản năm 2011 sẽ đạt 5,3 tỷ USD, trong đó xuất khẩu tôm đạt 2,3 tỷ USD, xuất khẩu cá tra đạt 1,8 tỷ USD.

Tuy nhiên, quá trình phát triển của con cá tra Việt Nam vẫn ẩn chứa sự thiếu bền vững. Bà Nguyễn Thảo Dân - Giám đốc bộ phận Phân tích dữ liệu và nghiên cứu GAFIN cho rằng sản xuất thủy sản của Việt Nam đang dần mất lợi thế cạnh tranh so với một số nước có thế mạnh thủy sản. Theo bà Dân, xuất khẩu thủy sản Việt Nam ngày càng chiếm tỉ trọng lớn tại thị trường Mỹ, EU. Tuy nhiên, doanh nghiệp thủy sản đang gặp khó khăn khi thiếu nguyên liệu thức ăn chăn nuôi; giá xăng, thuế, lạm phát tăng cao; khó vay vốn; cơ sở hạ tầng kém…

Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách (VEPR), Ts.Nguyễn Đức Thành lý giải trong tình trạng bất đối xứng thông tin, người mua không thể phân biệt được cá tra phẩm chất tốt, giá cao với cá tra có phẩm cấp trung bình, giá thấp. Do đó, người mua sẽ ưu tiêu chọn lựa các loại cá tra có giá thấp. Hậu quả là thông tin về cá tra vượt qua nguyên lý cung cầu khiến thị trường không thiết lập được giá bán cao mà rơi vào mức giá từ trung bình đến thấp.

Tổng giám đốc CTCP Thủy sản Hùng Vương, Trưởng ban Điều hành xuất khẩu thủy sản sang Nga - ông Dương Ngọc Minh nhận định, thủy sản là một trong những lĩnh vực xuất khẩu đem về nguồn ngoại tệ lớn, đồng thời liên quan đến việc làm của rất nhiều nông dân. Tuy nhiên tâm lý chung của nông dân Việt Nam là khi thắng thì tranh nhau nuôi ồ ạt, khi thua lỗ thì bỏ ao và tâm lý này rất khó thay đổi. Vì vậy theo ông Minh, mặt hàng cá tra đang rất cần sự hỗ trợ về chính sách từ phía Nhà nước nhưng những chính sách này phải thật sự thiết thực tạo cảm giác an tâm cho cả người nuôi và doanh nghiệp.

Ông Minh cho biết thêm, để đầu tư nhà máy chế biến, doanh nghiệp phải có vùng nguyên liệu để đảm bảo đầu vào. Tuy nhiên, hiện doanh nghiệp chỉ có thể đảm bảo 70% nguyên liệu cho dây chuyền chế biến, 30% còn lại phải lệ thuộc hoàn toàn vào người nuôi. Chính vì vậy các nhà hoạch định chính sách cần phải nghiên cứu kế hoạch để hỗ trợ ngành thủy sản đưa đến nhà nhập khẩu những thông điệp về sản phẩm tiêu dùng sạch, đảm bảo tiêu chuẩn quốc tế.

Bà Hồng Minh đề xuất ngành thủy sản cần học cách của Na Uy làm thí điểm cho ngành sản xuất cá tra. Lập Quỹ phát triển thị trường cá tra do Ủy ban cá nước ngọt VASEP quản lý; điều lệ quỹ quy định rõ các tiêu chí, nghĩa vụ, trách nhiệm, quyền lợi của doanh nghiệp xuất khẩu cá. Đồng thời xây dựng thương hiệu chung, thống nhất hệ tiêu chuẩn áp dụng cho sản phẩm cơ bản là files cá tra và xây dựng cơ chế quản lý giá. Bên cạnh đó cần tổ chức sản xuất đối với khu vực nuôi, việc tập hợp hộ nuôi trồng vào tổ chức Hội sẽ giúp bảo vệ và tăng vị thế, sức mạnh của người nông dân đơn độc, yếu thế trước sức ép của thị trường. Tuy nhiên, quan trọng hàng đầu vẫn là quyết tâm đổi mới của cấp quản lý Nhà nước để từng bước đưa ngành sản xuất cá tra phát triển bền vững, gia tăng năng lực cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.

Hồng Hạnh