Ngành thép: Đòi hỏi tái cơ cấu

Tình trạng đầu tư tràn lan, không theo lộ trình đã xảy ra ở nhiều địa phương trên khắp cả nước, đặc biệt là sau khi Chính phủ phê duyệt “Quy hoạch phát triển ngành thép Việt Nam giai đoạn 2007- 2015”, nhiều nhà đầu tư vì thấy cái lợi trước mắt đã bỏ qua những quy định như xin ý kiến của Thủ tướng Chính phủ, Bộ Công Thương mà cùng với địa phương chia đôi dự án để dễ dàng được đầu tư.

Nghịch lý

Tại Hội nghị tổng kết tình hình ngành thép diễn ra mới đây ở Hà Nội, Chủ tịch Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA) – ông Phạm Chí Cường cho biết, tiêu thụ thép xây dựng tăng trưởng chậm trong quý I/2012 và giảm dần trong quý II/2012.

6 tháng đầu năm 2012, tình hình tiêu thụ mặt hàng này cũng chỉ đạt trên 2,62 triệu tấn, bằng 83,04% so với cùng kỳ năm 2011. “Thép xây dựng tiêu thụ giảm chưa từng thấy trong 10 năm qua khi sản xuất đã giảm trên 10% mà lượng tiêu thụ còn giảm gần 17%. Đây là điều quan ngại vì thép xây dựng là mặt hàng chủ lực của các doanh nghiệp sản xuất thép Việt Nam khi mặt hàng này chiếm tới 2/3 sản lượng”, ông Cường đánh giá. Trong khi đó, cũng theo VSA cho biết, từ đầu năm đến nay, mặc dù xuất khẩu thép đạt kim ngạch hơn 995 triệu USD, nhưng lại nhập khẩu thép lên đến 4,22 tỷ USD.

Như vậy, nhập siêu của ngành thép từ đầu năm đến nay lên tới 3,225 tỷ USD. Điều đáng nói là trong số thép nhập khẩu có cả những sản phẩm trong nước tự sản xuất được và đã dư thừa như thép cán nguội và thép xây dựng.

VSA cũng dự báo, nhập siêu trong ngành thép sẽ còn kéo dài nhiều năm nữa do nhu cầu thép đa dạng để phục vụ phát triển kinh tế- xã hội tăng, trong khi sản xuất thép trong nước mới đang ở giai đoạn đầu, chủ yếu là sản xuất thép xây dựng và chỉ tập trung cho các công đoạn sản xuất ở hạ nguồn (nhập phôi để cán sản phẩm). Do đó, nguyên liệu và sản phẩm thép nhập khẩu về Việt Nam vẫn tăng mạnh trong thời gian tới.

Bên cạnh những khó khăn về nguồn nguyên liệu cho sản xuất thép như thép phế, phôi thép phải nhập từ nước ngoài về thì ngành thép Việt Nam còn phải đối mặt với sự cạnh tranh khốc liệt từ thép thành phẩm như thép xây dựng, tôn mạ, thép cán nguội…được nhiều doanh nghiệp kinh doanh nhập từ bên ngoài vào khiến cho nguồn cung thép trong nước đã ế nay lại càng ế.

Doanh nghiệp thép lao đao

Tình trạng đầu tư tràn lan diễn ra sau khi Chính phủ phê duyệt “Quy hoạch phát triển ngành thép Việt Nam giai đoạn 2007- 2015”. Điều đáng nói là những dự án này đa số đều hoạt động trên cơ sở mua lại các công nghệ lạc hậu ở các nước khác nên gây tốn kém, lãng phí và cho sản phẩm đầu ra kém chất lượng hơn, biến Việt Nam trở thành bãi thải của các thiết bị công nghệ lạc hậu trên thế giới. Hơn nữa, với kiểu kinh doanh “mạnh ai nấy làm” nên ồ ạt sản xuất thép xây dựng, tôn mạ, thép cán nguội… Trong khi đó, nhu cầu thép cán nóng, thép chế tạo, thép không gỉ… rất lớn thì lại không có doanh nghiệp nào đầu tư sản xuất. Chính điều này khiến cho “cơn sốt” sản xuất thép xây dựng bùng lên ở nhiều địa phương, đẩy ngành thép lâm vào cảnh bĩ cực như hiện nay.

Về phía các địa phương, Theo ông Nguyễn Tiến Nghi, Phó Chủ tịch Hiệp hội Thép Việt Nam, để xảy ra tình trạng như hiện nay, bản thân các địa phương cũng thiếu một tầm nhìn dài hạn mà chỉ chạy theo cái lợi trước mắt. Vì nôn nóng đầu tư, nhiều địa phương đã chấp nhận các dự án dẫn đến phá vỡ thế cân bằng về số lượng và chủng loại sản phẩm thép. Bên cạnh đấy là việc chọn lọc các nhà đầu tư đủ điều kiện về tiềm lực tài chính, công nghệ cũng không được chú trọng dẫn đến việc khi nền kinh tế gặp khó khăn nhiều dự án buộc phải kéo dài tiến độ, thậm chí phải dừng thực hiện dự án…Hiện đã có một vài dự án buộc phải ngừng thực hiện vì không có khả năng thực hiện.

Tiến hành cơ cấu

Theo con số thống kê của VSA, hiện cả nước đang có khoảng 400 doanh nghiệp thép các loại, trong đó có khoảng 120 doanh nghiệp sản xuất thép xây dựng nhưng chỉ có 26 doanh nghiệp là nằm trong quy hoạch. Dự kiến sản xuất được khoảng 9 triệu tấn thép trong năm 2012 (chưa kể những nhà máy sắp đi vào hoạt động), trong khi mức tiêu thụ của thị trường nội địa chỉ đạt khoảng 6 triệu tấn/năm. Việc dư thừa công suất, dư thừa sản phẩm là có thể nhìn thấy trước. Và thực tế, những khó khăn nội tại của nền kinh tế, đặc biệt là việc đóng băng của thị trường BĐS đã tác động không nhỏ tới kế hoạch sản xuất kinh doanh của ngành thép khiến cho lượng tồn kho ngày càng lớn. Hiện nay, nhiều doanh nghiệp thép phải sản xuất cầm chừng, tiến hành cắt giảm chi phí nhân công, thậm chí buộc phải phá sản.

Theo lộ trình cam kết WTO và AFTA, việc hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng và xóa bỏ hàng rào thuế quan là việc phải làm thì khả năng thị trường Việt Nam sẽ tiếp tục đón nhận những làn sóng nhập khẩu ồ ạt các sản phẩm thép với giá cạnh tranh từ Trung Quốc và các nước ASEAN là không thể tránh khỏi, điều này sẽ càng tạo thêm áp lực cạnh tranh đối với các doanh nghiệp thép trong nước.

Bài toán đẩy mạnh xuất khẩu để giải quyết hàng tồn kho cũng trở nên bất khả thi đối với nhiều doanh nghiệp bởi những khó khăn liên quan đến rào cản thương mại của nước sở tại, các vấn đề về chống bán phá giá…Với con số xuất khẩu quá khiêm tốn trong năm 2011 (2 triệu tấn thép các loại) ngành thép đã và đang bộc lộ những khó khăn và hạn chế trong quá trình phát triển.

Theo nhiều chuyên gia kinh tế, để ngành thép Việt đủ sức cạnh tranh với các sản phẩm thép trên thế giới ngay trên sân nhà thì bắt buộc phải tiến hành tái cơ cấu. Đối với những doanh nghiệp thép dùng công nghệ lạc hậu, tiêu hao năng lượng quá lớn và không còn đủ sức cạnh tranh thì cần phải mạnh dạn cắt bỏ hoặc bán lại cơ sở cho các nhà đầu tư có tiềm lực tài chính để tiến hành nâng cấp công nghệ đảm bảo sản xuất có hiệu quả kinh tế.

Ông Nghi cho rằng, để các nhà máy có thể hoạt động với 100% công suất, các doanh nghiệp thép trong nước cần nhìn về một hướng, hỗ trợ, bù đắp thị trường cho nhau, linh hoạt trong cách tiếp cận thị trường, nếu như việc nhắm tới thị trường dự án hoặc thị trường lớn không đạt được kỳ vọng thì cần có những phương án khác như hướng đến thị trường ngách, thị trường dân dụng…

Lương Tuấn