Ngành cà phê Việt Nam: Kích cầu tiêu thụ nội địa và thúc đẩy chế biến sâu

Xuất khẩu chiếm ngôi vị cao trong khi giá trị gia tăng quá thấp là tình trạng báo động đỏ của ngành cà phê Việt Nam hiện nay. Hướng đi mới được nhiều nhà sản xuất hưởng ứng là kích cầu tiêu thụ nội địa và thúc đẩy chế biến sâu.

Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cho biết, lượng xuất khẩu (XK) năm 2012 của cà phê Việt Nam đã đạt gần 1,7 triệu tấn, giá trị kim ngạch đạt 3,74 tỉ USD; tạo việc làm cho hơn 1 triệu lao động; là nguồn nuôi sống trên 560.000 hộ gia đình; người nông dân nhận được 95% giá trị cà phê nhân XK...

Giá trị thấp do xuất thô

Hiện tại, ngành cà phê Việt Nam đã tiến một bước dài, vươn lên đứng thứ hai thế giới về sản lượng XK, đứng thứ nhất về XK cà phê vối; nhưng giá trị gia tăng quá thấp. Ông Lương Văn Tự, Chủ tịch Hiệp hội cà phê, ca cao Việt Nam cho biết: lâu nay cà phê được xem là cây trồng chủ lực thứ hai sau lúa gạo của ngành nông nghiệp Việt Nam. Năm 2012 Việt Nam đã vươn lên thành quốc gia đứng đầu về xuất khẩu cà phê. Tuy nhiên, một thực tế đáng báo động là khối lượng XK thô vẫn chiếm tỉ trọng lớn. Chất lượng cà phê XK chưa ổn định, phần lớn sản lượng XK chưa qua chế biến sâu, chưa phát triển được các sản phẩm cà phê có giá trị gia tăng cao… Vì vậy, Việt Nam có nguy cơ mất ngôi vị hàng đầu về XK cà phê do diện tích cà phê già cỗi, năng suất kém ngày càng tăng.

Theo ông Nguyễn Thanh Tùng, Phó Tổng giám đốc Cty cà phê Biên Hòa thì khi giá bán 1 kg cà phê nhân khoảng 2 USD, tương đương giá trung bình 1 ly cà phê ở các nước nhập khẩu, trong khi mỗi ký cà phê nhân có thể pha được 50 ly cà phê. Về khối lượng, cà phê Việt Nam chiếm 20% thị phần, nhưng về giá trị chỉ đạt khoảng 2% thị phần cà phê thế giới.

Một số doanh nghiệp trong nước từng tuyên bố thị phần giá trị cà phê Việt Nam trên thế giới sẽ tăng gấp 10 lần sau 10 năm nữa, tương xứng với thị phần về khối lượng. Nếu dựa trên mốc xuất khẩu năm 2012 kim ngạch xuất khẩu cà phê nhân của Việt Nam là 3,74 tỉ USD; giả định tiêu dùng thế giới tăng trưởng 2%/năm; theo các chuyên gia trong nước, sau 10 năm nữa ngành cà phê Việt Nam sẽ đạt giá trị xuất khẩu 45 tỉ USD. Với thực tế phát triển hiện nay của ngành cà phê Việt Nam thì mục tiêu mới này - mục tiêu tăng trưởng về giá trị gia tăng là hướng đi đúng đắn nhưng khá “chông gai” – một chuyên gia nhận xét.

Không chỉ là chế biến sâu

Theo ông Đoàn Xuân Hòa, Cục trưởng Cục trồng trọt, Bộ NN- PTNT, công suất chế biến cà phê và sản phẩm thực tế mới chỉ được 10.000 tấn/năm, chiếm 10% sản lượng. Trong khi đó, theo quy hoạch phát triển cà phê đến năm 2030, công suất chế biến sâu sẽ đạt 135.000 tấn, trong đó cà phê hòa tan đạt 60.000 tấn. Dẫn câu chuyện Cty TNHH MTV cà phê Thắng Lợi (Đắk Lắk) ông Lương Văn Tự nói, DN này quy định thu hái cà phê đến 98% quả chín, áp dụng công nghệ chế biến ướt nên đã đưa giá XK sản phẩm cao hơn 200 USD/tấn so với giá bình quân trên thị trường và cho rằng việc nâng cao giá trị cho cà phê có thể thực hiện được ngay từ khâu sản xuất mà không chỉ nhằm vào mục tiêu chế biến sâu.

Cũng ở góc độ sản xuất, Tiến sĩ Trương Hồng, Viện Khoa học kỹ thuật nông lâm nghiệp Tây nguyên (WASI) chia sẻ kết quả nghiên cứu cho thấy việc áp dụng giải pháp quản lý cây trồng tổng hợp (ICM) có thể giảm chi phí sản xuất, qua đó nâng cao giá trị cho cà phê. Theo ông Hồng, qua khảo sát, hơn 50% số hộ nông dân ở Tây nguyên bón thừa phân so với khuyến cáo, dẫn đến chi phí tăng. Nếu quản lý tốt việc bón phân chỉ trên 30% diện tích cà phê ở Tây nguyên đã tiết kiệm được 351 tỉ đồng, tương đương 16,7 triệu USD. Ngay cả chi phí tưới nước của nông dân cũng cao hơn 32% so với mức được khuyến cáo.

Việc khuyến khích chế biến sâu cần đi đôi với chăm sóc khâu tiêu thụ; trong đó có mục tiêu quan trọng là kích cầu tiêu dùng nội địa. Thực tế là “người khổng lồ” Brazil mỗi năm tiêu thụ cà phê nội địa gấp 12 lần Việt Nam. Vì vậy, để hướng đến văn hóa tiêu dùng cà phê đích thực, Việt Nam sẽ vượt qua giới hạn 600 triệu USD từ cà phê bột, cà phê hòa tan giá rẻ - 2.000 đồng/ly - và chiếm tỉ lệ quá thấp như hiện nay – đại diện một doanh nghiệp cà phê khuyến cáo. Ông tính toán: nếu tiêu thụ được 50% sản lượng cà phê với chất lượng cao tại thị trường nội địa thì mỗi năm ngành cà phê Việt Nam sẽ có hơn 15 tỉ USD từ nguồn này.

Như vậy rõ ràng, để phát triển bền vững ngành cà phê trong tương lai điều quan trọng không chỉ nằm ở khâu chế biến sâu vì thực tế các nước có ngành cà phê phát triển trên thế giới đã chứng minh điều đó. Kích cầu tiêu thụ nội địa cộng với chế biến sâu sẽ là một bước đệm vững chắc để Việt Nam tiến tới ngôi vị “quán quân” trong xuất khẩu cà phê năm 2013.

Nguyễn Thanh